Căn cứ Ban Keun: Trung Quốc toan tính gì, vì sao Lào hợp tác, tác động tới Việt Nam?

Ngày 29/9, Trung tâm Hỗ trợ và Huấn luyện Quân sự Trung - Lào (China-Laos Joint Support and Training Center) cùng Học viện Hàng không Hữu nghị Trung - Lào (China-Laos Friendship Aviation Academy) tại sân bay Ban Keun đã chính thức đi vào hoạt động. Lễ khai trương có sự tham dự của Bộ trưởng Quốc phòng Lào Khamlieng Outhakayson. Theo Bộ Quốc phòng Trung Quốc, mục đích của cơ sở này là nhằm hỗ trợ Lào nâng cao năng lực huấn luyện phi công không quân, do hai nước phối hợp duy trì và vận hành.

Cơ sở mới khánh thành cách thủ đô Vientiane khoảng 64 km về phía Bắc, gần một sân bay từng được Mỹ sử dụng trong Chiến tranh Lạnh. Trong cuộc chiến tại Lào vào những năm 1960 - 1970, địa điểm này được biết đến với tên gọi Lima Site-44, phục vụ các hoạt động hàng không và hậu cần của Air America – hãng hàng không bí mật thuộc Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA). Air America từng vận chuyển binh sĩ thuộc cộng đồng người Hmong ở vùng cao nguyên Lào (lực lượng được Mỹ hậu thuẫn), cùng các loại vật tư đến những đường băng dã chiến trên địa hình núi non hiểm trở, được gọi là các Lima Sites.

Theo hình ảnh vệ tinh, dự án tại Ban Keun có quy mô lớn hơn nhiều so với đường băng đất thô sơ từng tồn tại ở khu vực này cho đến trước năm 2025. Hoạt động giải phóng mặt bằng dường như đã bắt đầu từ khoảng tháng 11/2025, trước khi quá trình xây dựng sân bay được triển khai vào cuối năm đó. Đến đầu tháng 9 năm nay, công trường vẫn đang được hoàn thiện, nhưng nhiều hạng mục quan trọng đã dần hoàn chỉnh, bao gồm đường băng trải nhựa dài khoảng 2.000 m, đường lăn song song, sân đỗ máy bay, đài kiểm soát không lưu, và năm nhà chứa máy bay ở phía Bắc. Thêm vào đó, thiết kế sân bay được cho là có khả năng kéo dài đường băng lên 3.000 m. Việc mở rộng có thể sẽ nâng cao hơn nữa khả năng tiếp nhận các loại máy bay lớn, trong đó có máy bay vận tải hạng nặng và máy bay tiếp dầu trên không. Trong khi đó, khả năng tiếp nhận máy bay ném bom chiến lược còn phụ thuộc vào các yêu cầu kỹ thuật, tải trọng, và điều kiện khai thác cụ thể.

Những dấu hiệu ban đầu cho thấy cơ sở này có thể đã bắt đầu tiếp nhận phương tiện hàng không quân sự. Hình ảnh do nhà cung cấp dữ liệu vệ tinh thương mại Vantor chụp ngày 30/9 cho thấy tám máy bay được nhận định là loại K-8/JL-8 cùng hơn hai chục phương tiện hỗ trợ trên đường băng vẫn đang thi công. K-8/JL-8 là dòng máy bay hai chỗ ngồi, được thiết kế chủ yếu cho nhiệm vụ huấn luyện phi công và có khả năng thực hiện các nhiệm vụ tiến công hạng nhẹ. Sự xuất hiện của loại máy bay này phù hợp với mục tiêu huấn luyện không quân – vốn đã được công bố trước đó. Tuy nhiên, chỉ riêng hình ảnh vệ tinh là chưa đủ để xác định chắc chắn quyền kiểm soát, đơn vị vận hành, hoặc quy chế triển khai lâu dài của số máy bay nói trên.

Trung Quốc có thể toan tính những gì?

Trước hết, Trung Quốc có thể mở rộng tầm hoạt động về phía Nam bán đảo Đông Dương. Cơ sở ở Lào đưa sự hiện diện quân sự của Bắc Kinh tiến sâu thêm khoảng 400 km về phía Nam so với phạm vi triển khai từ khu vực biên giới Tây Nam Trung Quốc. Nhiều đô thị quan trọng tại Đông Nam Á lục địa nằm trong bán kính khoảng 500 - 700 km, trong khi những địa điểm xa hơn cũng chỉ cách Ban Keun hơn 1.000 km. Vị trí này tạo điều kiện thuận lợi để hỗ trợ hoạt động triển khai các máy bay thuộc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) hướng tới các nước láng giềng khi cần thiết.

Ban Keun cũng có thể trở thành điểm trung chuyển và hậu cứ cho các hoạt động huấn luyện và triển khai máy bay của Trung Quốc tại Đông Nam Á. Khả năng này vẫn cao vì Bắc Kinh thường xuyên tổ chức diễn tập không quân với các đối tác trong khu vực, trong đó có cuộc diễn tập Falcon Strike thường niên với Thái Lan. Thay vì điều toàn bộ máy bay trực tiếp từ Trung Quốc sang Thái Lan, PLA có thể bố trí một phần phương tiện tại Ban Keun rồi phối hợp hoạt động từ hai địa điểm. Cách thức này có thể tạo điều kiện tổ chức các bài huấn luyện phức tạp hơn, sát với yêu cầu tác chiến thực tế.

Một khả năng khác là cơ sở Ban Keun có thể giúp máy bay Trung Quốc tiếp cận thuận lợi hơn các khu vực ở phía Nam và Tây Nam Đông Nam Á, thậm chí mở rộng phạm vi hoạt động về phía eo biển Malacca, xa hơn là Ấn Độ Dương nếu đường băng được kéo dài, kết hợp với máy bay có tầm bay phù hợp và năng lực tiếp dầu trên không. Dẫu vậy, đây mới là những khả năng có tính lý thuyết, không đồng nghĩa Trung Quốc đã có đủ năng lực hoặc ý định triển khai các hoạt động như vậy từ Lào.

Mục tiêu tiếp theo của Trung Quốc có thể là kết nối cơ sở Ban Keun với mạng lưới giao thông mà nước này hỗ trợ xây dựng tại Lào. Trong cuộc diễn tập gần Vientiane năm 2024, tuyến đường sắt đã được sử dụng để vận chuyển nhân sự và khí tài quân sự. Các phương tiện sau đó được dỡ xuống tại một nhà ga cách Ban Keun khoảng 25 km. Tiền lệ này cho thấy hạ tầng giao thông dân sự có thể được tận dụng để hỗ trợ hoạt động hậu cần quốc phòng khi cần thiết. Nếu được kết nối hiệu quả với đường sắt, mạng lưới đường bộ, cùng các sân bay trong khu vực, Ban Keun có thể trở thành một mắt xích trong hệ thống cơ động đa phương thức, giúp Trung Quốc duy trì hoạt động tại Đông Nam Á linh hoạt hơn và giảm áp lực lên năng lực vận tải hàng không quân sự.

Một khả năng khác là Trung Quốc có thể từng bước bổ sung năng lực giám sát và trinh sát cho cơ sở tại Ban Keun. Chẳng hạn, nếu triển khai hệ thống radar cảnh giới tầm xa YLC-8B với tầm phát hiện được công bố lên tới khoảng 700 km, Bắc Kinh về lý thuyết có thể mở rộng khả năng theo dõi hoạt động hàng không trên những khu vực rộng lớn của Myanmar, Thái Lan, và Việt Nam. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng nào cho thấy Trung Quốc có dự định triển khai hệ thống radar này tại Ban Keun.

Ngoài ra, Ban Keun còn có thể giúp Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng khi xét đến định hướng phát triển năng lực quốc phòng của Lào. Việc Bắc Kinh tham gia huấn luyện phi công và hỗ trợ vận hành cơ sở tạo cơ hội để PLA tăng cường tiếp xúc với không quân Lào, từ đó thúc đẩy sự tương thích về quy trình huấn luyện, bảo dưỡng, sử dụng trang thiết bị. Vientiane hoàn toàn có thể cân nhắc mua thêm máy bay Trung Quốc, chẳng hạn máy bay huấn luyện phản lực siêu âm Hongdu JL-10, và về lâu dài là các dòng tiêm kích tiên tiến hơn như Chengdu J-10.

Tại sao Lào chấp nhận hợp tác với Trung Quốc?

Không quân Lào có quy mô nhỏ, với số lượng máy bay dưới 40 chiếc, phần lớn lạc hậu và phục vụ vận tải, trong khi năng lực tác chiến bằng máy bay chiến đấu hiện đại còn hạn chế. Trước đây, phi công Lào chủ yếu phải ra nước ngoài, bao gồm Việt Nam, Nga, và Trung Quốc, để được đào tạo. Giờ đây, việc thành lập Học viện Hàng không Hữu nghị Trung - Lào có thể giúp Vientiane từng bước nội địa hóa công tác huấn luyện, giảm chi phí đưa phi công ra nước ngoài, và tạo điều kiện duy trì nguồn nhân lực hàng không quân sự ổn định hơn. Cùng với đó, khi cơ sở huấn luyện, đội ngũ chuyên gia, quy trình đào tạo được xây dựng với sự hỗ trợ của Trung Quốc, Lào sẽ thuận lợi hơn trong việc tiếp nhận, vận hành, và bảo dưỡng các dòng máy bay do Bắc Kinh cung cấp.

Bên cạnh nhu cầu quân sự, sự phụ thuộc kinh tế và tài chính vào Trung Quốc có thể thu hẹp đáng kể dư địa lựa chọn chiến lược của Lào. Gánh nặng nợ công kéo dài khiến Vientiane gặp khó khăn trong việc huy động nguồn lực cho các chương trình hiện đại hóa quốc phòng vốn đòi hỏi chi phí lớn, liên tục, và dài hạn. Nợ công của Lào năm 2025 vào khoảng 81% GDP, trong khi Trung Quốc là một trong những chủ nợ lớn nhất, với các khoản nợ trực tiếp ước tính khoảng 5 tỷ USD, tương đương gần 30% GDP. Áp lực thanh toán đã buộc Lào phải tìm kiếm các thỏa thuận hoãn trả nợ. Riêng năm 2025, số tiền được hoãn trả được cho là khoảng 560 triệu USD, nâng tổng giá trị hoãn nợ lên khoảng 3,23 tỷ USD.

Khó có thể biết Bắc Kinh đã sử dụng “bẫy nợ” để buộc Vientiane chấp nhận các thỏa thuận quân sự hay không, nhưng rõ ràng các số liệu phản ánh sự bất cân xứng ngày càng lớn về nguồn lực và khả năng cung cấp hỗ trợ giữa hai nước. Hệ quả là năng lực thương lượng của Vientiane trong các vấn đề chiến lược có nguy cơ bị thu hẹp, bởi việc từ chối một đề xuất hợp tác không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ quốc phòng mà có thể kéo theo những hệ luỵ tiêu cực về lợi ích kinh tế và tài chính.

Một động lực quan trọng khác có thể đã thúc đẩy Lào xích lại gần Trung Quốc là những hạn chế ngày càng rõ trong khả năng đáp ứng nhu cầu quốc phòng của Nga. Trước khi chiến sự Ukraine bùng phát, Nga giữ vai trò lớn trong việc cung cấp máy bay và hỗ trợ kỹ thuật cho Lào. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt của phương Tây, những khó khăn trong chuỗi cung ứng quốc phòng, và nhu cầu ưu tiên nguồn lực cho chiến trường đã làm suy giảm khả năng đáp ứng một số cam kết xuất khẩu quân sự của Moscow. Chẳng hạn, Nga mới bàn giao 4 trong tổng số 10 máy bay huấn luyện Yak-130 theo hợp đồng với Lào, trong khi thỏa thuận năm 2019 về xây dựng trung tâm huấn luyện bay tại tỉnh Xieng Khouang cũng bị đình trệ.

Những trở ngại này tạo ra khoảng trống trong kế hoạch phát triển năng lực hàng không của Lào, nhất là ở các khâu đào tạo phi công, duy trì khả năng sẵn sàng chiến đấu, và bảo đảm kỹ thuật. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc nổi lên như một phương án thay thế hấp dẫn nhờ khả năng kết hợp cung cấp cơ sở hạ tầng, đào tạo, trang thiết bị, cũng như hỗ trợ hậu cần. Tuy nhiên, Lào sẽ không từ bỏ Nga và chuyển sang phụ thuộc hoàn toàn vào Trung Quốc. Vientiane có thể chỉ cố gắng bảo đảm tính liên tục của quá trình hiện đại hóa bằng cách mở rộng hợp tác với một đối tác có nguồn lực và năng lực cung ứng phù hợp hơn trong giai đoạn hiện nay.

Việt Nam có thể chịu tác động nào?

Lào và Campuchia từ lâu giữ vị trí quan trọng trong tư duy an ninh của Việt Nam, không chỉ vì đường biên giới trên bộ mà còn bởi vai trò của hai nước trong việc duy trì một môi trường chiến lược ổn định ở phía Tây và Tây Nam. Nếu Trung Quốc từng bước mở rộng năng lực quân sự tại Ban Keun, tăng cường khả năng tiếp cận cơ sở hải quân Ream ở Campuchia, và tiếp tục hiện diện quân sự tại các thực thể mà Bắc Kinh kiểm soát tại Biển Đông, Việt Nam có thể phải đối mặt với một môi trường chiến lược ngày càng bất lợi từ nhiều hướng.

Quan hệ Việt - Lào được vun đắp qua nhiều thập niên hợp tác chính trị - quốc phòng, đào tạo cán bộ, tạo nên một nền tảng tin cậy có ý nghĩa chiến lược đặc biệt đối với cả hai nước. Hà Nội đang duy trì cam kết hỗ trợ kinh tế mạnh mẽ cho Lào. Lào là địa bàn đầu tư ra nước ngoài lớn nhất của Việt Nam, với hơn 300 dự án và tổng vốn đăng ký hơn 7 tỷ USD. Việt Nam cũng phát triển hạ tầng kết nối với nước láng giềng, như đường cao tốc Hà Nội - Vientiane, đường sắt Vientiane - Vũng Áng, cảng Vũng Áng, hạ tầng năng lượng và hợp tác điện năng. Năm 2025, kim ngạch thương mại hai chiều đạt gần 3 tỷ USD, tăng 32,7%, cao nhất từ trước đến nay. Các nhà lãnh đạo thường xuyên ca ngợi đây là “quan hệ hữu nghị vĩ đại, đoàn kết đặc biệt”. Ở quy mô tiểu vùng, Hà Nội tích cực duy trì cơ chế hợp tác ba bên thông qua các hoạt động như diễn tập chung về phòng thủ dân sự giữa quân đội Việt Nam - Lào - Campuchia nhằm củng cố lòng tin và giữ vững trụ cột an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống của tam giác này.

Tuy nhiên, khi Trung Quốc gia tăng vai trò trong việc cung cấp hạ tầng, đào tạo phi công, trang thiết bị, và hỗ trợ kỹ thuật cho Lào, mức độ phụ thuộc của Vientiane vào Bắc Kinh sẽ tăng lên, phần nào tạo ra nguy cơ làm thay đổi tương quan ảnh hưởng giữa các đối tác tại quốc gia này. Nếu các lực lượng không quân Lào ngày càng sử dụng trang thiết bị Trung Quốc và dựa vào Bắc Kinh trong bảo dưỡng, huấn luyện, cung ứng linh kiện, sự tương thích về kỹ thuật và quy trình vận hành có thể tạo ra những ràng buộc lâu dài đối với định hướng hợp tác quốc phòng của Vientiane. Trong bối cảnh đó, Hà Nội có thể gặp nhiều khó khăn hơn trong việc duy trì vai trò đối tác an ninh chủ chốt nếu không thích ứng với những nhu cầu và ưu tiên mới của Lào.

Dẫu vậy, cần phải nhấn mạnh rằng mức độ đe dọa trực tiếp từ dự án Ban Keun đối với Việt Nam vẫn cần được đánh giá một cách thận trọng. Trước hết, Lào là quốc gia không giáp biển, khiến cơ sở này khó có thể đảm nhiệm những chức năng hỗ trợ trực tiếp cho các chiến dịch hải quân tương tự các căn cứ ven biển hoặc các điểm tựa mà Trung Quốc kiểm soát tại Biển Đông. Bắc Kinh cũng đã sở hữu mạng lưới sân bay quân sự và cơ sở hậu cần tại các khu vực gần biên giới phía Nam, trong đó có tỉnh Vân Nam, nên Ban Keun không phải là bước đột phá tức thời về khả năng tiến công vào lãnh thổ Việt Nam. Hơn nữa, việc mở rộng đường băng, bố trí máy bay, hoặc xây dựng hạ tầng hỗ trợ chưa mặc nhiên tạo ra năng lực tác chiến bền vững, bởi hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào quy mô triển khai lực lượng, nguồn cung nhiên liệu, đạn dược, năng lực bảo dưỡng, các thỏa thuận về sử dụng không phận với những quốc gia liên quan…

Hiện Hà Nội chưa có phát ngôn chính thức nào liên quan đến dự án Ban Keun. Tuy nhiên, không lâu sau khi dự án khánh thành, phái đoàn Việt Nam do Thủ tướng Lê Minh Hưng dẫn đầu đã thăm chính thức Lào, nhằm thể hiện ưu tiên cao nhất mà Hà Nội dành cho Vientiane. Nhân chuyến đi này, Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang khẳng định rằng quan hệ quốc phòng song phương sẽ tiếp tục phát triển với “sự gắn kết chiến lược” lớn hơn nữa.

Để cụ thể hóa các cam kết, Việt Nam cần chủ động hỗ trợ Lào nâng cao năng lực ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống, chuyển giao công nghệ/trang thiết bị phù hợp với khả năng tài chính của Lào, cũng như tối ưu hóa các cơ chế hợp tác ba bên như diễn tập phòng thủ dân sự ba nước Việt Nam - Lào - Campuchia. Bên cạnh đó, Hà Nội cần đẩy nhanh tiến độ các dự án giao thông trọng điểm kết nối hai nước, góp phần giúp Lào giảm bớt gánh nặng nợ nần và áp lực tài chính. Ngoài ra, Hà Nội có thể tăng cường trao đổi chiến lược và xây dựng sự đồng thuận với các quốc gia có chung mối quan tâm về ổn định tiểu vùng sông Mekong (đặc biệt là Thái Lan) nhằm duy trì một cán cân ảnh hưởng cân bằng hơn ở Đông Nam Á lục địa.

***

Tóm lại, việc Trung Quốc hợp tác đưa cơ sở hàng không Ban Keun tại Lào vào hoạt động là bước đi mang tính chiến lược, giúp Bắc Kinh gia tăng ảnh hưởng, mở rộng bán kính hoạt động hậu cần, trinh sát về phía Nam Đông Nam Á, và từng bước gắn kết hạ tầng quân sự với mạng lưới giao thông khu vực. Về phía Lào, động lực xuất phát từ nhu cầu hiện đại hóa không quân trong bối cảnh nguồn cung từ Nga gián đoạn, cùng áp lực phụ thuộc ngày càng lớn vào Trung Quốc về tài chính và kinh tế. Dù tạo ra những thách thức mới đối với môi trường chiến lược và ảnh hưởng của Việt Nam trong khu vực, dự án này hiện chủ yếu mang giá trị mở rộng không gian địa chính trị và năng lực hỗ trợ hơn là một mối đe dọa quân sự trực tiếp mang tính tức thì.