Chứng minh xuất xứ “Made in Vietnam” không hề dễ dàng

Nguồn: Cory Searcy, “‘Made in Vietnam’ Is Harder To Prove Than It Looks,” The Diplomat, October 29, 2026.

Người dịch: Nguyễn Hải An

Chuyển tải bất hợp pháp (transshipment) là một điểm nghẽn trong các cuộc đàm phán đang diễn ra về thương mại mang tính chất có qua có lại giữa Việt Nam và Mỹ. Chuyển tải bao gồm việc định tuyến hàng hóa đi qua một quốc gia thứ ba, thường chỉ với quy trình gia công tối thiểu, nhằm ngụy tạo nơi sản xuất thực tế của chúng. Vấn đề này trở nên đặc biệt nhạy cảm khi các công ty dịch chuyển hoạt động sản xuất ra khỏi Trung Quốc để tránh thuế quan của Mỹ. Đối với những doanh nghiệp đó, thách thức không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm nhà cung cấp mới, mà là chứng minh được xuất xứ sản phẩm của mình.

Apple đang dịch chuyển gần như toàn bộ hoạt động lắp ráp cuối cùng (final assembly) cho các sản phẩm xuất sang thị trường Mỹ như iPad, Mac, Apple Watch và AirPods sang Việt Nam. Các ví dụ khác về các tập đoàn đa quốc gia đã mở rộng sản xuất tại Việt Nam bao gồm Samsung và Nike. Bản thân các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang đầu tư mạnh mẽ vào Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực điện tử và sản xuất ô tô. Đây là một phần của sự dịch chuyển rộng lớn hơn. Trong một cuộc khảo sát với hơn 1.000 doanh nghiệp, có đến 43% đã thay đổi địa điểm thuê ngoài (outsourcing) vào năm 2025. Những bước đi này được thúc đẩy bởi các yếu tố thuế quan, chi phí lao động và việc đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Hệ quả từ những thay đổi này là kim ngạch nhập khẩu của Mỹ từ Việt Nam đã tăng vọt từ khoảng 38 tỷ USD năm 2015 lên gần 194 tỷ USD năm 2025. Các nhà cung cấp nội địa đã gia tăng nhanh chóng trên khắp đất nước, mặc dù Việt Nam vẫn phụ thuộc nặng nề vào các yếu tố đầu vào nhập khẩu (imported inputs).

Tuy nhiên, Washington nghi ngờ rằng một số hàng hóa được gắn nhãn “Made in Vietnam” thực chất là sản phẩm Trung Quốc được dán nhãn lại. Vào tháng 8, một báo cáo của Nhà Trắng đã chỉ đích danh hơn 40 quốc gia có nguy cơ cao về hành vi chuyển tải bất hợp pháp. Việt Nam bị xếp vào “Nhóm 2” (Tier 2), nhóm được báo cáo định nghĩa là các quốc gia “có khối lượng chuyển tải bất hợp pháp lớn kết hợp với sự tích hợp sâu hơn vào chuỗi cung ứng liên kết với Trung Quốc, nguồn cung ứng đầu vào, nền tảng sản xuất, hệ thống logistics hoặc các kênh tái định tuyến khu vực”.

Các doanh nghiệp đang chịu áp lực ngày càng tăng trong việc chứng minh hàng hóa sản xuất tại các địa điểm mới của họ là thực sự được làm tại đó. Quy tắc xuất xứ (Country-of-origin rules) có sự khác biệt tùy theo từng loại sản phẩm và cơ chế thương mại (trade regime), thường phụ thuộc vào xuất xứ của các yếu tố đầu vào chính và liệu quy trình gia công tại địa phương có đáp ứng các yêu cầu áp dụng hay không. Việc thu thập thông tin này thường phụ thuộc vào mối quan hệ với các nhà cung cấp phụ (sub-suppliers) tại địa phương. Đáng tiếc là khả năng hiển thị (visibility) vượt ra ngoài các nhà cung cấp cấp 1 (first-tier suppliers) thường rất hạn chế.

Công nghệ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm (product traceability). Mã vạch DNA (DNA barcoding), kiểm nghiệm đồng vị (isotope testing) và hồ sơ blockchain là những ví dụ về công nghệ có thể được sử dụng để xác minh xuất xứ sản phẩm. Ví dụ, kiểm nghiệm DNA hoặc đồng vị có thể cung cấp bằng chứng về nguồn gốc vật lý của nguyên liệu thô, trong khi blockchain có thể lưu trữ các hồ sơ giao dịch và quyền giám hộ (custody). Tuy nhiên, việc sử dụng hiệu quả các công nghệ đó lại phụ thuộc vào các mối quan hệ. Các nhà cung cấp cần phải đồng ý áp dụng công nghệ, chia sẻ hồ sơ, cung cấp mẫu thử và xác định các nhà cung cấp phụ của chính họ.

Ngay cả trong các chuỗi cung ứng đã đi vào ổn định, những mối quan hệ này vẫn có thể lỏng lẻo. Khảo sát rủi ro chuỗi cung ứng năm 2025 của McKinsey cho thấy 95% các công ty được khảo sát có khả năng hiển thị đối với rủi ro từ nhà cung cấp cấp 1 của họ, nhưng chỉ có 42% có khả năng hiển thị sâu hơn vào các mắt xích phía sau của chuỗi. Việc tiếp xúc thường xuyên với các nhà cung cấp cấp 2 (second-tier suppliers) tương đối hạn chế, một phần vì các nhà cung cấp trực tiếp do dự không muốn kết nối các mối quan hệ đó. Việc dịch chuyển địa điểm sản xuất có thể làm mờ mịt thêm khả năng hiển thị chuỗi cung ứng. Mối quan hệ với các nhà cung cấp phụ tại địa phương sẽ cần thời gian để phát triển và xây dựng.

Với sự tập trung ngày càng tăng vào vấn đề chuyển tải, các bên mua nên xem khả năng truy xuất nguồn gốc là một phần trong quyết định dịch chuyển địa điểm sản xuất. Các sản phẩm phức tạp có thể khiến điều này trở thành một thách thức; ví dụ, một chiếc máy tính xách tay có thể chứa hàng trăm linh kiện được cung cấp từ khắp nơi trên thế giới. Bên mua nên ưu tiên các linh kiện có tính quyết định nhất trong việc xác định xuất xứ, đồng thời xây dựng các mối quan hệ nhằm khuyến khích nhà cung cấp cởi mở về các nhà cung cấp riêng của họ. Ngược lại, các nhà cung cấp có thể chứng minh bằng tài liệu về nguồn gốc linh kiện của mình sẽ có vị thế tốt hơn để thu hút đơn hàng và đầu tư.

Các chính phủ có vai trò lớn hơn cần phải đảm nhiệm. Việt Nam đang thắt chặt kiểm tra đối với gian lận xuất xứ, nhưng như vậy vẫn chưa đủ. Các chương trình kết nối nhà sản xuất nước ngoài với các nhà cung cấp linh kiện địa phương sẽ làm sâu sắc thêm nền tảng cung ứng nội địa (domestic supply base) và giúp xây dựng các mối quan hệ địa phương mà khả năng truy xuất nguồn gốc vốn phụ thuộc vào. Chính phủ Việt Nam cũng có thể khuyến khích việc tạo ra các cơ sở dữ liệu tham chiếu chung để giúp các doanh nghiệp xác minh xuất xứ linh kiện. Bên cạnh việc củng cố vị thế của Hà Nội trong các cuộc đàm phán với Washington, điều này có thể giúp các nhà đầu tư an tâm rằng các tuyên bố về xuất xứ của Việt Nam sẽ đứng vững trước các cuộc kiểm tra, rà soát.

Washington phải duy trì một định nghĩa rõ ràng về hành vi chuyển tải bất hợp pháp cũng như các kỳ vọng của mình về tỷ lệ nội địa hóa (local content). Việc thực thi pháp luật một cách cứng nhắc hoặc không đồng đều có nguy cơ làm tổn hại đến hoạt động sản xuất chân chính của Việt Nam. Điều này có thể đẩy dòng vốn đầu tư sang các quốc gia ít bị chú ý hơn, và vô hình trung làm suy giảm chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng của chính Mỹ.

Những lo ngại về chuyển tải đang biến khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm thành một mệnh lệnh kinh tế và địa chính trị. Điều này sẽ có những tác động đến việc tiếp cận thị trường, rủi ro thuế quan và mối quan hệ rộng lớn hơn giữa Hà Nội và Washington. Dẫu vậy, thuế quan cũng có thể thúc đẩy sản xuất sang các địa điểm mới, nơi các doanh nghiệp chỉ có mối quan hệ lỏng lẻo [với nhà cung cấp]. Ngay khi các chính phủ yêu cầu khả năng hiển thị cao hơn, các công ty lại có thể thiếu đi mối quan hệ với nhà cung cấp để cung cấp bằng chứng về xuất xứ.

Việc chỉ đơn thuần vận chuyển một sản phẩm qua Việt Nam không tự nhiên biến sản phẩm đó thành có xuất xứ từ Việt Nam. Nhãn dán “Made in Vietnam” sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu doanh nghiệp đứng sau nó không thể xác định một cách thuyết phục các yếu tố đầu vào cấu thành nên sản phẩm. Công nghệ có thể được sử dụng để giúp tạo ra bằng chứng đó, nhưng việc đầu tư vào các mối quan hệ với nhà cung cấp mới là yếu tố cốt lõi giúp nó vận hành hiệu quả.

Về tác giả:

Cory Searcy là giáo sư và trợ lý phó hiệu trưởng phụ trách mảng Quốc tế tại Đại học Toronto Metropolitan.