Giới thiệu Tuyển tập VSF tháng 9/2026: "Hợp tác ở Biển Đông: Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế"

Là một trong những điểm nóng địa chính trị của châu Á, Biển Đông hiện diện sự đan xen phức tạp giữa hợp tác và cạnh tranh do những yêu sách chủ quyền và quyền tài phán chồng lấn giữa các quốc gia trong khu vực. Trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng do xung đột ở Trung Đông, nhu cầu hợp tác khai thác chung ở Biển Đông – khu vực sở hữu trữ lượng dầu khí đáng kể – ngày càng trở nên cấp thiết. Dù vậy, triển vọng hợp tác thực chất và bền vững vẫn khá mong manh do bản chất phức tạp của các tranh chấp và sự thiếu hụt niềm tin giữa các quốc gia.

Thông qua tuyển tập “Hợp tác ở Biển Đông: Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế”, Vietnam Strategic Forum bóc tách những nguyên nhân khiến tiến trình hợp tác khai thác năng lượng chung tại vùng biển này bị đứt gãy.

Đề xuất “gác tranh chấp, cùng khai thác” của Trung Quốc có vẻ hấp dẫn về mặt kinh tế, song các quốc gia có yêu sách ở Biển Đông cần thận trọng trước bẫy chiến lược này. Bởi lẽ, việc chấp thuận đề nghị trên có nguy cơ được hiểu là ngầm thừa nhận các yêu sách hàng hải phi pháp của Bắc Kinh; đồng thời, đồng nghĩa với việc mặc nhiên công nhận có tồn tại tranh chấp tại những khu vực mà luật pháp quốc tế khẳng định rằng không hề có tranh chấp.

Thời gian qua, hợp tác nghề cá ở Biển Đông do Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) dẫn dắt đã có tiến triển ở cả cấp độ song phương lẫn đa phương. Tuy nhiên, những kết quả đạt được vẫn còn khá khiêm tốn và chưa tương xứng với quy mô cũng như tính chất cấp bách của các thách thức hiện nay. Hầu hết các cơ chế hợp tác vẫn mang tính tự nguyện, thiếu tính ràng buộc pháp lý, và các quốc gia vẫn chưa thiết lập được một khuôn khổ quản trị nghề cá khu vực đủ hiệu lực. Trong khi đó, Biển Đông đang đối mặt với sự suy kiệt nghiêm trọng của nguồn lợi thủy sản, tình trạng khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) kéo dài, cùng sự gia tăng đáng ngại từ các biện pháp thực thi pháp luật đơn phương.

Tại Biển Đông, các quốc gia trong khu vực đã nhiều lần đề xuất hợp tác khai thác năng lượng nhằm dung hòa lợi ích kinh tế và hạ nhiệt căng thẳng. Tuy nhiên, các dự án triển khai cho đến nay vẫn manh mún và chóng vánh. Hệ quả là, thay vì tiến tới một cơ chế chia sẻ chung, cục diện Biển Đông vẫn bị chi phối bởi sự cạnh tranh chiến lược và tư duy “tự thân vận động” của từng quốc gia.

Đối mặt với cuộc khủng hoảng năng lượng, Philippines đang cân nhắc khả năng nối lại hợp tác khai thác dầu khí với Trung Quốc tại Biển Đông. Tuy nhiên, căng thẳng trên thực địa và sự thiếu lòng tin chiến lược khiến triển vọng hợp tác còn mờ mịt.

Đối với Việt Nam và Trung Quốc, Biển Đông vẫn là vấn đề nhạy cảm và phức tạp nhất trong quan hệ song phương. Mặc dù hai quốc gia láng giềng vẫn duy trì các cơ chế đối thoại và kiểm soát khủng hoảng, sự cạnh tranh vẫn diễn ra ngấm ngầm và dai dẳng. Thực tế này phản ánh rõ nét qua các hoạt động thực thi pháp luật trên biển, đấu tranh pháp lý, chạy đua xây dựng cơ sở hạ tầng, duy trì sự hiện diện trên thực địa, cũng như nỗ lực tập hợp lực lượng với các đối tác bên ngoài nhằm tăng vị thế đối trọng.