Khi bí mật trở thành vũ khí: Hun Sen, Paetongtarn và chính trị thực dụng

Lòng tin – tài sản mong manh trong chính trị 

Trong một bước đi đầy bất ngờ và chấn động đối với giới quan sát (và có lẽ cho cả những nhà ngoại giao kỳ cựu nhất), ông Hun Sen – cựu Thủ tướng Campuchia và hiện là Chủ tịch Thượng viện – đã công bố đoạn ghi âm cuộc điện đàm kéo dài 17 phút, 6 giây với Thủ tướng Thái Lan Paetongtarn Shinawatra lên Facebook cá nhân. 

Cuộc điện đàm được cho là mang tính cá nhân và “thân mật”, khi nữ Thủ tướng gọi Hun Sen là “chú” và xưng “cháu”. Trong đoạn băng, Paetongtarn than phiền về áp lực từ quân đội Thái Lan – lực lượng vốn lâu nay có truyền thống đối đầu với gia tộc Shinawatra – đồng thời kêu gọi Campuchia không nghe theo lời các tướng lĩnh nước này trong vấn đề biên giới. 

Thay vì giữ kín hay tìm cách hỗ trợ ngoại giao, Hun Sen đã chia sẻ bản ghi âm này với khoảng 80 lãnh đạo trong Đảng Nhân dân Campuchia (CPP), và để nội dung lan truyền trên mạng, gây ra khủng hoảng truyền thông tại Bangkok.

Paetongtarn – trẻ tuổi và mới bước vào vũ đài quyền lực – không ngờ rằng cuộc trò chuyện tưởng như thân mật lại bị biến thành công cụ chính trị. Và Hun Sen, thay vì giữ vai trò cố vấn khôn ngoan hậu nhiệm, đã lựa chọn hành động như một người chơi cờ đầy toan tính, sẵn sàng đẩy Thủ tướng Thái Lan vào tình huống khủng hoảng để đạt mục tiêu chính trị.

Hành động này diễn ra trong bối cảnh căng thẳng biên giới giữa hai nước đang leo thang, với các tuyên bố đối đầu gay gắt và một loạt biện pháp “ăn miếng trả miếng”. Thái Lan siết chặt hạn chế ở cửa khẩu đường bộ qua biên giới, trong khi Campuchia “trả đũa” bằng việc cấm chiếu phim trên các kênh truyền hình và rạp phim, ngắt điện và Internet xuyên biên giới, cấm nhập khẩu rau quả Thái Lan, và kêu gọi tuần hành ủng hộ chính phủ. 

Phát biểu trước khoảng 150.000 người tham gia “Cuộc diễu hành đoàn kết” (Solidarity March) do Liên đoàn Thanh niên Campuchia tổ chức tại thủ đô Phnom Penh, Hun Sen tái khẳng định lập trường kiên định của Campuchia về chủ quyền lãnh thổ và tuyên bố rằng mặc dù Campuchia không tìm cách đòi lại đất đai từ bất kỳ quốc gia nào khác, nhưng quốc gia này cũng sẽ không chấp nhận mất đi “dù chỉ một milimet” (even a millimetre) lãnh thổ của mình.

Việc Hun Sen – “ông vua không ngai” ở Campuchia – công bố băng ghi âm với Thủ tướng Thái Lan không chỉ đẩy mối quan hệ giữa hai quốc gia láng giềng vào tình thế khó khăn mà còn thu hẹp cánh cửa cho các cuộc đối thoại hữu hảo để hàn gắn quan hệ song phương. 

Tháng 6 năm ngoái, Thủ tướng Hun Manet tuyên bố: “Năm tới, Campuchia - Thái Lan sẽ tổ chức kỷ niệm 75 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao và hai nước sẽ nâng cấp quan hệ song phương lên “đối tác chiến lược” nhằm khẳng định mối quan hệ bền chặt và hợp tác lâu dài”. Giờ đây, lời hứa hẹn này có lẽ chỉ là hoài niệm.

Hun Sen có phải ngoại lệ?

Trong chính trị toàn cầu, rò rỉ thông tin mật từng tạo nên cơn địa chấn. Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa các vụ việc trước đây và hành động của Hun Sen lần này là ở chỗ: ông chủ động công bố thông tin vì mục đích chính trị, chứ không phải bị rò rỉ ngoài ý muốn.

Trong thập niên 1970, Tổng thống Richard Nixon bị buộc phải công bố các đoạn băng ghi âm các cuộc đối thoại trong Nhà Trắng. Những băng này, được thu âm bí mật, trở thành bằng chứng dẫn đến việc ông phải từ chức trong vụ bê bối Watergate. Tuy nhiên, việc công bố là kết quả của áp lực pháp lý, không phải một quyết định chính trị chủ động nhằm hạ bệ đối thủ.

Đầu năm 2024, một đoạn ghi âm nội bộ giữa tướng lĩnh quân đội Đức thảo luận về khả năng gửi tên lửa Taurus cho Ukraine đã bị Russia Today, hãng truyền thông nhà nước Nga, công bố. Vụ việc được biết đến với tên gọi “Taurus Leak”. Đây là một chiến thuật chiến tranh thông tin mà Nga tiến hành nhằm làm bẽ mặt Berlin và chia rẽ nội bộ Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Tuy nhiên, chính phủ Đức là nạn nhân của rò rỉ, thay vì là bên chủ ý dùng nội dung ghi âm như một công cụ chính trị.

Tháng 3 năm nay, một loạt cuộc trò chuyện riêng tư giữa các lãnh đạo quân sự Mỹ bị rò rỉ trên mạng, làm dấy lên lo ngại về quyền riêng tư và bảo mật thông tin của chính phủ. Tuy nhiên, vụ “Signalgate” là do lỗi kỹ thuật và không được bất kỳ cá nhân nào sử dụng để công kích chính trị công khai như cách Hun Sen đã làm.

So với tất cả những ví dụ trên, hành động của Hun Sen là hy hữu khi ông chủ động tung băng ghi âm nhằm định hướng dư luận để làm lung lay cấu trúc quyền lực của quốc gia láng giềng.

Một động thái chưa từng có!

Việc Hun Sen công bố đoạn ghi âm cuộc điện đàm với người đứng đầu chính phủ nước láng giềng là một hành động hiếm thấy trong quan hệ quốc tế đương đại. Vậy, Hun Sen đã nói gì?

Để giải thích cho hành động bất ngờ của mình, Hun Sen lý giải rằng ông ghi âm cuộc gọi để “tránh hiểu lầm” (avoid misunderstanding) và coi đó là hành động “minh bạch hóa thông tin”. 

Tuy nhiên, điều này ngay lập tức bị phía Thái Lan chỉ trích là vi phạm nghiêm trọng phép tắc ngoại giao và mang động cơ chính trị nhằm gây chia rẽ nội bộ chính trường nước này. Thủ tướng Paetongtarn, người mới chỉ 38 tuổi trong khi Hun Sen đã 72 tuổi, tuyên bố “Cuộc trò chuyện với Hun Sen là một nỗ lực kỹ thuật nhằm xoa dịu đất nước. Đó là cuộc trò chuyện riêng tư và không nên bị tiết lộ. Tuy nhiên, hiện tại rõ ràng là mục đích đằng sau vụ rò rỉ này là để giành được sự ủng hộ trong nước. Từ giờ trở đi, tôi sẽ không tham gia vào các cuộc đàm phán riêng tư nữa vì vấn đề lòng tin. Tôi không muốn người dân Thái Lan bị lừa dối hoặc bị khiêu khích trong nước”.

Hành động có thể được ví như “đâm sau lưng” của Hun Sen đã gây ra một cơn địa chấn chính trị tại Bangkok. Đảng Bhumjaithai, một thành viên quan trọng trong liên minh cầm quyền, tuyên bố rút khỏi chính phủ. Họ cho biết lý do rời đi là do tác động của vụ rò rỉ cuộc điện thoại, đồng thời kêu gọi Thủ tướng Paetongtarn phải chịu trách nhiệm, vì những bình luận trong đoạn ghi âm bị rò rỉ đe dọa đến lòng tin vào khả năng lãnh đạo của bà. Đảng Bhumjaithai là đảng lớn thứ hai trong liên minh và nắm giữ 69 ghế trong Quốc hội Thái Lan. Dù vậy, liên minh do Đảng Pheu Thai lãnh đạo với 142 ghế vẫn chiếm đa số tại Hạ viện với 261 ghế, so với 234 ghế của phe đối lập do Đảng Nhân dân lãnh đạo. Nhưng căng thẳng chưa hạ nhiệt khi Đảng Nhân dân đối lập nhận xét Paetongtarn đã “hoàn toàn mất đi” lòng tin của người dân khi thủ tướng coi quân đội Thái Lan là kẻ thù chung của chính phủ Campuchia và Thái Lan.

Tình hình chính trường Thái Lan càng hỗn loạn hơn khi phe quân đội được dịp tăng cường sức ép lên Thủ tướng Paetongtarn, trong bối cảnh bà vốn đã phải đối mặt với các lời kêu gọi phải chịu trách nhiệm và giải tán quốc hội. 

Như vậy, một nước cờ cao tay của Hun Sen đã tác động sâu rộng đến cấu trúc chính trị nội bộ Thái Lan – điều hiếm thấy trong khu vực vốn quen với việc mâu thuẫn trong quan hệ song phương được giải quyết kín đáo và khéo léo trước khi đi đến các quyết định mạnh mẽ.

Chính trị thực dụng 

Về chuẩn mực quốc tế, hành vi công bố ghi âm một cuộc trao đổi riêng tư giữa lãnh đạo hai nước vi phạm nguyên tắc ngoại giao cơ bản, đó là sự tin cậy và bảo mật. Các cuộc tiếp xúc giữa nguyên thủ quốc gia, đặc biệt là trong thời điểm nhạy cảm, luôn được coi là không chính thức, cần được giữ kín để bảo vệ tính linh hoạt trong ngoại giao và tránh leo thang căng thẳng. 

Trên thực tế, rất ít tiền lệ ghi nhận một chính khách chủ động công bố nội dung cuộc điện đàm với nguyên thủ nước ngoài nhằm mục đích chính trị hóa tình huống như cách mà Hun Sen đã thực hiện, nhất là khi không có sự đồng thuận từ cả hai bên. 

Hành động của Hun Sen không chỉ vượt khỏi ranh giới đạo lý chính trị Đông phương – nơi chữ tín và mối quan hệ thân tình được coi trọng – mà còn đi ngược hoàn toàn với thông lệ ngoại giao quốc tế. Nhưng có lẽ với Hun Sen, không gì là không thể.

Trong khu vực, Hun Sen là nhà lãnh đạo ưa chuộng những phát ngôn gây sốc và hành động cứng rắn với Thái Lan. Năm 2003, việc một tờ báo đưa tin sai sự thật rằng ngôi sao phim truyền hình Thái Lan Suvanant Kongying đã xúc phạm người dân Campuchia dẫn đến các cuộc bạo loạn phá hủy và cướp bóc Đại sứ quán Thái Lan tại Phnom Penh. Hệ quả là quan hệ hai nước đóng băng trong thời gian dài. Khi đó, Hun Sen trong vai trò Thủ tướng bị cáo buộc lên tiếng kích động tâm lý dân tộc, dẫn đến làn sóng tẩy chay hàng Thái. Sau đó ông đã phủ nhận cáo buộc và khẳng định rằng “một nhóm nhỏ những kẻ cực đoan” phải chịu trách nhiệm. 

Điều nguy hiểm nhất không phải là nội dung đoạn băng, mà là tiền lệ mà nó tạo ra. Khi một bên có thể tự do ghi âm và công bố cuộc điện đàm song phương, thì mọi nguyên tắc xây dựng lòng tin chiến lược đều trở nên mong manh. Thái Lan sẽ nhìn Campuchia bằng ánh mắt cảnh giác hơn, trong khi các đối tác khác – kể cả trong ASEAN hay các cường quốc như Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản – cũng sẽ dè chừng khi tương tác với giới lãnh đạo Campuchia.

Đáng lẽ đây là thời điểm mà các nhà lãnh đạo cần ưu tiên cho hợp tác và kiềm chế, đặc biệt trong bối cảnh các căng thẳng tại Biển Đông, vấn đề Myanmar, cạnh tranh Mỹ - Trung và các đòn thuế quan của chính quyền Donald Trump đang diễn biến phức tạp. 

Nhưng thay vì vậy, vụ việc lần này đẩy khu vực vào một cơn sốt ngoại giao mới, nơi những chuẩn mực và quy tắc truyền thống như bảo mật thông tin và tôn trọng đối tác bị gạt sang một bên để nhường chỗ cho các tính toán chính trị mang màu sắc thực dụng.

Một khi lãnh đạo không còn giữ kín những cuộc trao đổi riêng tư, thì sự tin cậy – yếu tố căn bản trong quan hệ quốc tế – sẽ bị xói mòn nghiêm trọng. Không một lãnh đạo nào muốn chia sẻ thật lòng nếu nguy cơ bị ghi âm và công khai trở thành hiện thực. 

Càng nguy hiểm hơn, hiệu ứng dây chuyền từ “cú sốc Hun Sen” có thể khiến các cuộc đối thoại ngoại giao trở nên rập khuôn, thậm chí là giả tạo và thiếu chiều sâu. Hệ quả là các cuộc đối thoại như “văn mẫu” sẽ kéo lùi nền ngoại giao khu vực vào thời kỳ khủng hoảng niềm tin.

Lưỡng bại câu thương

Về phía Thái Lan, vụ rò rỉ băng ghi âm đã làm bộc lộ mâu thuẫn nội bộ sâu sắc giữa chính phủ dân sự và giới quân đội. Việc Bhumjaithai rút khỏi liên minh không chỉ khiến chính quyền Paetongtarn rơi vào thế yếu mà còn mở đường cho khả năng quân đội được đà gia tăng sức ép và quay lại nắm quyền một lần nữa – một kịch bản không xa lạ trong lịch sử chính trị Thái Lan. 

Đồng thời, uy tín của xứ sở chùa Vàng cũng bị tổn hại khi nguyên thủ quốc gia để lộ sự bất nhất trong quan điểm và sự bất ổn trong hệ thống quyền lực. Nền ngoại giao nước này cũng đang có dấu hiệu trở nên bị động. Tình thế rối ren này có thể khiến các đối tác và các nhà đầu tư phải chau mày khi nghĩ đến triển vọng của Thái Lan dưới sự lãnh đạo của vị nữ thủ tướng trẻ tuổi và thiếu kinh nghiệm chính trường.

Trong khi đó, tại Campuchia, hành động của Hun Sen được xem là một “nước cờ cao tay” nhằm khẳng định vai trò “bậc thầy hậu trường” của ông. Hun Sen một lần nữa chứng minh ông vẫn là người nắm thực quyền và làm chủ cuộc chơi chính trị, bất chấp việc đã chuyển giao quyền lực cho con trai là Hun Manet - Thủ tướng đương nhiệm. 

Tuy nhiên, về lâu dài, Campuchia có thể phải trả giá cho chiến thuật này. Việc bị xem là thiếu tôn trọng chuẩn mực quốc tế và sử dụng quan hệ song phương như công cụ chính trị có thể khiến Phnom Penh đối diện với những rủi ro lớn hơn: bị các đối tác quốc tế dè chừng trong khi hình ảnh quốc gia bị gắn với sự thiếu tôn trọng về ngoại giao, đặc biệt khi các nhà đầu tư và đối tác quốc tế luôn đề cao tính ổn định và độ tin cậy trong quan hệ ngoại giao.

***

Nếu lịch sử phải lên tiếng thì “cú thọc sườn” của chính trị gia đầy mưu mô Hun Sen dường như cảnh báo chúng ta về sự bất trắc và bản chất không đáng tin của con người. Niccòlo Machiavelli (1469 - 1527), nhà ngoại giao người Ý được coi là cha đẻ của khoa học chính trị hiện đại, đã cảnh báo rằng sự không đáng tin nơi con người nói chung là một trong những sự thật cơ bản của đời sống, vì rằng con người “là những kẻ vô ơn, hay thay đổi, hay yêu sách và giả trá, trốn tránh nguy hiểm, háo hức vì lợi…”. Với cú sốc lần này, chính trị gia đã kinh qua bốn thập kỷ trên cương vị thủ tướng Campuchia muốn nói rằng lịch sử chưa bao giờ là lỗi thời.

Tóm lại, hành động công bố đoạn ghi âm giữa Hun Sen và Thủ tướng Thái Lan đánh dấu một bước lùi nghiêm trọng trong cách ứng xử ngoại giao của Campuchia. Đây cũng là một “cái tát” vào lòng tin chiến lược giữa hai quốc gia láng giềng, khiến các nguyên tắc và chuẩn mực ngoại giao trở thành những điều xa xỉ trong thời hiện đại. Bên cạnh đó, nó cũng làm nổi bật xu hướng chính trị hóa quan hệ đối ngoại vì các mục tiêu nội bộ. Đáng nói, sự kiện này không chỉ gây tổn thương cho hai quốc gia mà còn đặt ra tiền lệ nguy hiểm cho toàn bộ cấu trúc ngoại giao Đông Nam Á – nơi lòng tin luôn là tài sản quý giá nhưng ngày càng mong manh.