Những chuyển biến trong chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN sau Đại hội XIV từ góc nhìn của chủ nghĩa kiến tạo

Vào tháng 1, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam xác định “đẩy mạnh công tác đối ngoại, hội nhập quốc tế trở thành nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên”. Từ đây, đối ngoại không chỉ là “động lực phát triển mà còn là một trong những phương thức hàng đầu để thực hiện các mục tiêu chiến lược của đất nước”. Sự chuyển dịch trong nhận thức về công tác đối ngoại, từ “vai trò tiên phong” sang “nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên”, đã dẫn đến sự thay đổi tương ứng trong bản sắc của Việt Nam.

Qua đó, cách Việt Nam định hình lợi ích quốc gia cũng như chính sách đối ngoại của mình với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) cũng có thể sẽ được điều chỉnh.

Bài viết phân tích những điều chỉnh trong chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN sau Đại hội XIV từ góc nhìn của chủ nghĩa kiến tạo (constructivism) trong quan hệ quốc tế dựa trên ba trụ cột:

(i) Nhận thức: Bài viết làm rõ sự chuyển đổi trong nhận thức của các lãnh đạo về vai trò của công tác đối ngoại, từ đó lý luận rằng vai trò của các chủ thể đối ngoại, gồm ASEAN, cũng thay đổi;

(ii) Bản sắc: Trên cơ sở sự thay đổi trong nhận thức của Việt Nam về đối ngoại, bài viết chỉ ra bản sắc mới mà Việt Nam định hình trong chính sách với ASEAN;

(iii) Chuẩn mực: Từ những thay đổi về nhận thức và bản sắc, bài viết phân tích quá trình tái diễn giải chuẩn mực của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN.

Bước ngoặt mới trong chính sách đối ngoại Việt Nam

So với Đại hội XIII (2021-2025), Đại hội XIV đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong chính sách đối ngoại Việt Nam, thể hiện ở sự chuyển dịch rõ rệt từ “vai trò tiên phong trong việc tạo lập và giữ vững môi trường hòa bình, ổn định”, “nâng cao vị thế và uy tín của đất nước” thành “nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên”, “phát triển đối ngoại trong kỷ nguyên mới, tương xứng với tầm vóc lịch sử, văn hóa và vị thế đất nước”.

Về quan điểm chỉ đạo, Đại hội XIV xác định “tăng cường quốc phòng, an ninh và đẩy mạnh đối ngoại, hội nhập quốc tế là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên”, đồng thời bổ sung yếu tố “tự cường” vào đường lối đối ngoại vốn được các Đại hội trước đó khẳng định là “độc lập, tự chủ, hoà bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển”. Cụ thể, Đại hội XIV nhấn mạnh: “Thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, hoà bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển, đa phương hoá, đa dạng hoá quan hệ đối ngoại”.

Về nội dung, hai đại hội đều duy trì nguyên tắc “đa phương hóa, đa dạng hóa”, khẳng định Việt Nam “là bạn, là đối tác tin cậy, là thành viên tích cực, có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế”. Tuy nhiên, Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu chủ động đóng góp và tham gia giải quyết các vấn đề khu vực và quốc tế, phản ánh mức độ hội nhập sâu rộng hơn. Đáng chú ý, trong hợp tác đa phương và hội nhập quốc tế, Đại hội XIV chuyển từ cách tiếp cận mang tính “tham gia” sang vai trò “chủ động định hình thể chế đa phương và trật tự quốc tế dựa trên luật pháp”.

Về mục tiêu, hội nhập quốc tế nhấn mạnh việc tranh thủ và tận dụng cơ hội, đặc biệt thông qua các quan hệ đối tác chiến lược, nhằm thúc đẩy phát triển bền vững. Như vậy, kể từ Đại hội XIV, chính sách đối ngoại Việt Nam chuyển từ tham gia và đóng góp sang chủ động định vị và nâng cao vị thế quốc gia trên trường quốc tế.

Sự chuyển biến về nhận thức của Việt Nam đối với ASEAN

Tại Hội nghị hẹp Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN vào đầu tháng 1 với chủ đề “Cùng chèo lái tương lai chung”, Việt Nam cam kết sẽ nỗ lực, xây dựng đóng góp tích cực với vai trò Điều phối viên quan hệ ASEAN - New Zealand, ASEAN - Vương quốc Anh giai đoạn 2024-2027. Ngoài ra, Bộ trưởng Lê Hoài Trung cũng khẳng định đối với vấn đề Campuchia - Thái Lan, Việt Nam sẵn sàng hỗ trợ hai nước khôi phục lại hòa bình, ổn định cũng như giúp đỡ các khu vực bị ảnh hưởng do cuộc chiến.

Ngày 13/4, Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN đặc biệt về tình hình Trung Đông lần thứ hai đã được tổ chức theo hình thức trực tuyến nhằm ứng phó với tình hình phức tạp tại Trung Đông. Bộ trưởng Lê Hoài Trung nhấn mạnh vai trò trung tâm của ASEAN, và đề xuất việc tăng cường xây dựng tinh thần đoàn kết, lập trường thống nhất trong nội khối đối với các bên liên quan để đảm bảo an ninh cho tàu thuyền và công dân ASEAN trong khu vực. Các sáng kiến cho thấy tinh thần trách nhiệm, cùng vai trò chủ động và dẫn dắt của Việt Nam trong việc giải quyết các vấn đề chung của khu vực.

Khi nhận thức của Việt Nam về tầm quan trọng của đối ngoại thay đổi, thì vị trí và vai trò của các chủ thể đối ngoại, đặc biệt là ASEAN, cũng thay đổi. Trong bài phát biểu nhân Lễ kỷ niệm 30 năm Việt Nam gia nhập ASEAN diễn ra tại Jakarta, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định ASEAN là “cơ chế hợp tác đa phương gắn bó trực tiếp, quan trọng hàng đầu” của Việt Nam. Trước đó, Đại hội XIV nhấn mạnh Việt Nam tiếp tục coi ASEAN là “cơ chế đa phương quan trọng chiến lược”. Điều này cho thấy, ASEAN sẽ đóng vai trò quan trọng về lâu dài, đồng thời gắn bó với lợi ích của Việt Nam.

Đáng chú ý, Việt Nam gắn kết định hướng phát triển của đất nước tại Đại hội XIV với Tầm nhìn ASEAN 2045. Tại Hội nghị hẹp Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN 2026, Bộ trưởng Lê Hoài Trung đã khẳng định sự tương đồng giữa Việt Nam và ASEAN trong các định hướng phát triển trọng tâm như tự chủ chiến lược, phát triển bền vững hay chuyển đổi xanh.

Những sự kiện, tuyên bố và cam kết nêu trên không chỉ cho thấy tầm quan trọng của ASEAN trong chính sách đối ngoại của Việt Nam, mà còn cho thấy Việt Nam nỗ lực tham gia giải quyết các vấn đề chung của khu vực và quốc tế theo đúng tinh thần của nhiệm vụ đối ngoại từ Đại hội XIV.

Sự chuyển biến về bản sắc đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN

Dưới lăng kính của chủ nghĩa kiến tạo, bản sắc là cách các quốc gia nhận thức về bản thân mình trong các mối tương tác liên chủ thể. Theo Alexander Wendt, có bốn loại hình bản sắc: bản sắc nội tại (Personal/ Corporate Identity), bản sắc loại hình (Type Identity), bản sắc vai trò (Role Identity), bản sắc tập thể (Collective Identity).

Quá trình tương tác giữa Việt Nam với khu vực phản ánh đầy đủ bốn loại hình bản sắc trên. Việt Nam duy trì bản sắc nội tại như là thực thể độc lập, có lịch sử, chủ quyền và văn hóa riêng biệt. Về bản sắc loại hình, Việt Nam là cường quốc tầm trung có tinh thần đổi mới, yêu chuộng hòa bình và tôn trọng luật pháp quốc tế. Trong ASEAN, Việt Nam xác lập bản sắc vai trò như một thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm. Cuối cùng, bản sắc tập thể được hình thành khi Việt Nam gắn sự phát triển của đất nước với tầm nhìn chung của Cộng đồng ASEAN.

Hiện nay, cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc khiến châu Á - Thái Bình Dương trở thành “điểm nóng”, buộc các quốc gia và tổ chức khu vực, bao gồm Việt Nam và ASEAN, phải ứng phó tốt hơn với tình hình ngày càng phức tạp và khó lường.

Trong giai đoạn 2021-2025, bản sắc vai trò của Việt Nam trong ASEAN thể hiện qua tinh thần chủ động, tích cực, trách nhiệm. Nỗ lực này giúp khẳng định vai trò của Việt Nam như một đối tác tin cậy trong cấu trúc khu vực và thực hiện hiệu quả các nghĩa vụ quốc tế nhằm củng cố vị thế và uy tín quốc gia. Bước sang Đại hội XIV, bản sắc vai trò của Việt Nam được phát triển theo hướng nhấn mạnh năng lực kiến tạo và vai trò dẫn dắt. Việt Nam không chỉ tuân thủ và thực thi các khuôn khổ chung, mà chủ động đề xuất các định hướng chiến lược, hướng tới bảo vệ lợi ích quốc gia và khu vực từ sớm, từ xa. Nhìn chung, Đại hội XIV hướng tới “kiến tạo” bản sắc Việt Nam trở thành một thực thể có khả năng lan tỏa các giá trị chuẩn mực ra toàn khối, góp phần hiện thực hóa phương châm “chủ động tham gia xây dựng, định hình các chế đa phương”.

Tư duy mới này được thể hiện rõ nét qua chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN. Tại Hội nghị Bộ trưởng số ASEAN (ADGMIN) lần thứ 6 diễn ra vào tháng 1, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn đánh giá cao “vai trò tiên phong [của Việt Nam] trong việc huy động sự tham gia của các đối tác đối thoại, tổ chức quốc tế và khu vực tư nhân, qua đó tạo động lực thúc đẩy quá trình hiện thực hóa các sáng kiến số của ASEAN”. Ông Kao Kim Hourn cũng tin tưởng “Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy tốt vai trò điều phối và dẫn dắt, biến các cam kết, chính sách và sáng kiến thành hành động cụ thể, góp phần đưa hợp tác số ASEAN đi vào chiều sâu, thực chất và hiệu quả hơn trong thời gian tới”. Những ghi nhận và đánh giá này là tín hiệu tích cực, báo hiệu khả năng chuyển dịch mạnh mẽ về chất trong bản sắc đối ngoại của Việt Nam với ASEAN: từ một thành viên đóng góp có trách nhiệm sang một chủ thể có đủ năng lực và uy tín để mang đến các giải pháp chiến lược và đóng góp các chuẩn mực tiến bộ cho tổ chức trong giai đoạn mới.

Tóm lại, sự thay đổi bản sắc đối ngoại của Việt Nam từ Đại hội XIII sang Đại hội XIV chính là sự chuyển dịch từ tâm thế một quốc gia học cách chung sống hài hòa trong Cộng đồng ASEAN sang tâm thế một quốc gia chủ động kiến tạo tương lai. Việt Nam không chỉ đóng vai trò người thực thi hay hỗ trợ các cơ chế hiện hữu, mà có khả năng sẽ trở thành chủ thể trung tâm trong việc dẫn dắt ASEAN tiến vào một giai đoạn phát triển mới đầy tự chủ. Từ đây, dấu ấn kiến tạo của Việt Nam trong quá trình tương tác với các quốc gia trong khu vực sẽ thêm rõ nét, góp phần củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong khu vực.

Sự chuyển biến về chuẩn mực của Việt Nam đối với ASEAN

Về chuẩn mực, quy chuẩn không chỉ giúp điều chỉnh hành vi mà còn mang tính cấu thành, định hình bản sắc và vị thế của quốc gia trong hệ thống quốc tế. Theo chủ nghĩa kiến tạo, cấu trúc và chủ thể có mối quan hệ tương hỗ, trong đó cấu trúc tác động đến hành vi chủ thể thông qua hệ thống các quy chuẩn và chuẩn mực. Ngược lại, chủ thể duy trì hiệu quả của cấu trúc thông qua quá trình thực hành xã hội dựa trên việc tuân thủ các chuẩn mực.

Trường hợp quan hệ giữa Việt Nam với ASEAN cho thấy quá trình tương tác này. Trước Đại hội XIV, ASEAN đã tác động đến hành vi của Việt Nam thông qua Phương cách ASEAN (The ASEAN Way) và các chuẩn mực chung của khu vực. Từ sau Đại hội XIV, Việt Nam từng bước điều chỉnh vai trò, từ tiếp nhận sang chủ động tham gia để kiến tạo, định hình và làm phong phú thêm các chuẩn mực của Cộng đồng.

Ở Đại hội XIII, chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN chủ yếu vận hành theo “logic của sự phù hợp”, trong đó hành vi của quốc gia được định hướng bởi các chuẩn mực chung của Cộng đồng. Về nguyên tắc, các quốc gia thành viên ASEAN tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Là thành viên của ASEAN, Việt Nam chịu tác động bởi những chuẩn mực chung của Cộng đồng. Cụ thể, đối với vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên, chủ trương của ASEAN là ủng hộ phi hạt nhân hóa, kêu gọi các bên tôn trọng luật pháp quốc tế, tuân thủ các Nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Việt Nam cũng chia sẻ lập trường nhất quán với khối và ủng hộ giải quyết vấn đề này bằng con đường hòa bình trên cơ sở tôn trọng luật pháp quốc tế.

Sang Đại hội XIV, định hướng tiếp cận của Hà Nội với chuẩn mực của ASEAN có bước phát triển rõ rệt. Thông qua Văn kiện, Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò “chủ động, tích cực và có trách nhiệm”, nhưng đồng thời nhấn mạnh việc “chủ động tham gia xây dựng, định hình các thể chế đa phương”, “kiến tạo trật tự khu vực và quốc tế”. Những khẳng định trên là tiền đề, cơ hội cho Việt Nam kiến tạo các chuẩn mực mới cho tổ chức. Trên cơ sở đó, trong tương lai, Việt Nam (chủ thể) sẽ không chỉ chịu tác động bởi các cấu trúc, chuẩn mực của ASEAN (cấu trúc) mà còn có khả năng, thông qua thực tiễn, tác động ngược trở lại tổ chức này bằng việc đóng góp các chuẩn mực mới cho khối.

Cụ thể, tháng 1, Việt Nam đã thể hiện vai trò dẫn dắt trong chiến lược số hóa của ASEAN bằng cách “tham gia rất tích cực vào công tác soạn thảo” các định hướng chiến lược của khu vực. Định hướng của Việt Nam được đánh giá là “có tầm nhìn xa”, “mang tính chiến lược” và sẽ mang lại “đóng góp to lớn cho ASEAN”, không chỉ tạo động lực tăng trưởng mà còn góp phần nâng cao “năng lực tự chủ chiến lược, sức cạnh tranh và vị thế” của toàn khối. Có thể thấy, sau Đại hội XIV, Việt Nam đã nhanh chóng bắt tay vào đề ra các sáng kiến có tính dẫn dắt để làm giàu thêm cho sự phát triển của ASEAN.

Tóm lại, từ Đại hội XIII sang Đại hội XIV, ta thấy được sự chuyển biến quan trọng về tư duy đối ngoại của Việt Nam: từ tuân thủ chuẩn mực sang kiến tạo và định hình chuẩn mực. Trong khuôn khổ của chủ nghĩa kiến tạo, đây là biểu hiện của mối quan hệ tương hỗ giữa chủ thể và cấu trúc, khi các chuẩn mực ASEAN vừa định hướng hành vi của Việt Nam, vừa chịu tác động ngược lại từ những hành vi ấy.

***

Dưới góc nhìn của chủ nghĩa kiến tạo, sự chuyển dịch trong chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN từ Đại hội XIII sang Đại hội XIV phản ánh một quá trình phát triển về nhận thức, bản sắc và chuẩn mực. Việc Việt Nam nâng tầm công tác đối ngoại thành nhiệm vụ “trọng yếu, thường xuyên” đã thúc đẩy mạnh mẽ việc tái định nghĩa vị thế quốc gia trong cấu trúc khu vực. Sự “nâng tầm” này được minh chứng qua bước chuyển từ tâm thế hội nhập mang tính thích nghi sang tâm thế chủ động dẫn dắt và kiến tạo. Trong kỷ nguyên “vươn mình”, Việt Nam trở thành chủ thể nòng cốt, trực tiếp tham gia vào quá trình thiết lập các khuôn khổ và định hình luật chơi mới cho Hiệp hội, qua đó cho thấy quan hệ tương hỗ tích cực giữa chủ thể (Việt Nam) và cấu trúc (ASEAN).

Trần Tú Trân là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế. Mối quan tâm của Trân là chính sách đối ngoại Việt Nam, quyền lực mềm, quan hệ kinh tế quốc tế. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].

Lê Huỳnh Thanh Xuân là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế. Mối quan tâm của Xuân là chính sách đối ngoại Việt Nam, ASEAN, Đông Bắc Á. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].

Bùi Hải Yến là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế. Mối quan tâm của Yến là chính sách đối ngoại Việt Nam, ASEAN, cạnh tranh Mỹ - Trung. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected]. 

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Việt Nam ‘vươn mình’: Thành tựu và thử thách”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.