Ở Alaska, Trump và Putin sẽ trao đổi những gì?
“Giúp” Ukraine lên kế hoạch đổi lãnh thổ lấy hoà bình là chủ đề chính mà hai nhà lãnh đạo sẽ thảo luận tại hội nghị lần này.
Hôm nay, ngày 15/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Nga Vladimir Putin sẽ gặp nhau trực tiếp tại Alaska để bàn về triển vọng kết thúc chiến tranh Ukraine, đánh dấu cột mốc kể từ lần cuối Tổng thống Putin thăm Mỹ vào năm 2015.
Sự kiện diễn ra khá vội vã khi Tổng thống Trump hối thúc nội các phải chuẩn bị để ông gặp người đồng cấp chỉ trong vòng một tuần. Thông thường, các hội nghị thượng đỉnh cấp cao của Mỹ, đặc biệt là với các đối thủ như Nga, mất vài tuần hoặc vài tháng để lên kế hoạch.
Việc chọn Alaska là điểm tiếp đón Tổng thống Putin mang một số ý nghĩa biểu tượng. Một mặt, Alaska được chọn vì vị trí trung tâm của nó đối với Washington và Moscow. Việc chọn địa điểm này có thể cho thấy Trump muốn tạo không gian gần gũi về địa lý với Nga nhưng vẫn là lãnh thổ Mỹ để giảm áp lực chính trị trong nước, tránh bị cáo buộc là quá nhượng bộ nếu gặp trực tiếp ông Putin tại Moscow. Mặt khác, Alaska từng là lãnh thổ của Nga trước khi được bán cho Mỹ năm 1867. Việc hai bên gặp nhau ở địa điểm này vừa gợi lại những liên kết lịch sử, vừa tạo cảm giác “trở về điểm khởi đầu” trong quan hệ, như một tín hiệu muốn “thiết lập lại” quan hệ.
Ngay từ trước khi có kế hoạch về hội nghị này, ông Putin đã tuyên bố về việc muốn kiểm soát hoàn toàn các khu vực phía đông của Ukraine, bao gồm Luhansk, Donetsk, Zaporizhia và Kherson, một phần mà Nga sáp nhập vào năm 2022, cùng với bán đảo Crimea - nơi Nga đã sáp nhập vào năm 2014. Trong khi đó, ông Trump cho biết mục tiêu cuối cùng của ông là đưa Putin và Zelensky vào cùng một phòng để giải quyết những khác biệt giữa họ, và phỏng đoán rằng chỉ hai nguyên thủ này mới có thể tìm ra cách kết thúc chiến tranh bằng một số “hoán đổi đất đai” (land swapping).
Ngày 13/8, Mỹ đã hé lộ đề xuất về việc chiếm đóng Ukraine “kiểu Bờ Tây” (West-Bank style) đang được Mỹ và Nga xem xét như một phương cách tiềm năng để chấm dứt cuộc chiến. Theo kế hoạch, Nga sẽ giành được quyền kiểm soát kinh tế và quân sự đối với các vùng lãnh thổ Ukraine bị chiếm đóng, tương tự việc Israel kiểm soát lãnh thổ Palestine. Đề xuất nảy sinh từ các cuộc thảo luận liên quan đến đặc phái viên của Donald Trump, Steve Witkoff, người được cho là ủng hộ ý tưởng này. Đề xuất này cũng phù hợp với điều kiện về lãnh thổ của Tổng thống Putin và cho thấy tín hiệu rất tích cực: Trump và Putin có chung quan điểm về triển vọng chấm dứt chiến tranh ở Ukraine.
Tổng thống Trump cũng được cho là đã sẵn sàng trình bày với Tổng thống Putin về một đề xuất liên quan đến một số nhượng bộ kinh tế cho Nga để đổi lấy hòa bình ở Ukraine, bao gồm quyền tiếp cận các nguồn tài nguyên thiên nhiên của Alaska, cũng như khoáng sản đất hiếm của Ukraine - trong bối cảnh Mỹ đã được Ukraine đồng ý cho tiếp cận nguồn tài nguyên này thông qua một thoả thuận được ký vào tháng 4.
Trước khi lên đường tới Alaska, ngày 8/8 Tổng thống Putin đã điện đàm với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, đồng thời thông báo kế hoạch thăm Bắc Kinh vào cuối tháng 8. Động thái này cho thấy ông sẽ tới Washington với tâm thế tự tin, nhằm tránh nguy cơ các lệnh trừng phạt thứ cấp áp dụng lên đối tác mua dầu lớn nhất của Nga là Trung Quốc. Trước đó, vì chịu áp lực phải cứng rắn hơn với Moscow từ Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và Quốc hội Mỹ, Tổng thống Trump đã buộc phải đưa ra quyết định sẽ áp lệnh trừng phạt thứ cấp với mức thuế 100% lên quốc gia mua hàng hoá của Nga.
Trump và Putin dường như đã nhất trí về một kế hoạch hòa bình chung. Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất vẫn là lập trường của chính quyền Kiev dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Zelensky. Ông Zelensky kiên quyết không nhượng lại lãnh thổ phía đông cho Nga vì không tin tưởng rằng sau khi sáp nhập phần lãnh thổ này thì Moscow sẽ không xâm lược Ukraine một lần nữa. Vì cuộc họp bàn về hoà bình giữa Nga và Ukraine hôm nay chỉ diễn ra giữa Mỹ và Nga và vắng mặt Tổng thống Ukraine, nên chắc chắn trong thời gian tới sẽ phải có một cuộc gặp giữa đại diện Moscow và Kiev để hai bên ký thoả thuận hoà bình chính thức. Do đó, khả năng diễn ra hòa đàm Nga – Ukraine ngay sau hội nghị thượng đỉnh Nga – Mỹ, điều mà Tổng thống Trump mong muốn, trở nên khó khăn.
Triển vọng về hội nghị thượng đỉnh Nga - Ukraine càng mờ nhạt hơn khi Tổng thống Putin phủ nhận tính chính danh của ông Zelensky và sẽ không đặt bút ký vào một thoả thuận chung với ông. Cụ thể, ông Putin cho rằng việc ông Zelensky tiếp tục tại nhiệm là vi hiến vì nhiệm kỳ lẽ ra đã kết thúc từ năm ngoái. Theo đó, một hội nghị thượng đỉnh Nga – Ukraine để chấm dứt chiến tranh trong thời gian ngắn nhiều khả năng khó có thể diễn ra. Thay vào đó, tiến trình chỉ có thể diễn ra sau khi Ukraine bầu ra tổng thống mới, hoặc kịch bản thực tế hơn là hai bên đạt được một thỏa thuận đình chiến tạm thời, với sự tham gia của các quan chức quân sự hoặc ngoại giao từ Moscow và Kiev.
Tổng thống Zelensky đã nhiều lần nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải bao gồm các đảm bảo an ninh mạnh mẽ cho Ukraine để bảo vệ nước này khỏi sự xâm lược của Nga trong tương lai. Do đó, việc Tổng thống Trump chủ động nhượng bộ, với hàng loạt đề xuất có lợi cho Nga - từ đồng ý cho Nga kiểm soát lãnh thổ miền Đông Ukraine đến cho phép Moscow tiếp cận tài nguyên trên lãnh thổ Ukraine và lãnh thổ Mỹ (Alaska), cho thấy thiện chí tối đa của ông Trump đối với cam kết hoà bình ở Ukraine. Các động thái của Nhà Trắng có thể là những đòn mặc cả để đổi lại việc Nga đồng ý việc Ukraine được có các đảm bảo an ninh, trong đó không loại trừ việc cho phép lực lượng hoà bình châu Âu đóng quân tại Ukraine.
Chưa dừng lại ở đó, trước thềm hội nghị, ekip của Trump đã “chu đáo” tham vấn với các cố vấn an ninh quốc gia từ các cường quốc ở châu Âu. Thứ bảy tuần trước, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã gặp các cố vấn này tại Anh để giải thích các mục tiêu của ông Trump khi gặp ông Putin, đồng thời cũng lắng nghe những lo ngại từ họ về cách ông Putin có thể tiếp cận phiên họp. Đáp lại, châu Âu cho biết vẫn ủng hộ đề xuất trao đổi lãnh thổ giữa Nga và Ukraine, nhưng nhấn mạnh tinh thần “có đi có lại”, rằng nếu Ukraine nhượng lại lãnh thổ ở khu vực phía đông Donbass, Nga cũng phải rút lại sự chiếm đóng ở các khu vực khác của Ukraine. Song, trước khi thực hiện được đề xuất đó, các cố vấn châu Âu nhấn mạnh ưu tiên quan trọng nhất là phải thúc đẩy Putin đồng ý với một lệnh ngừng bắn ngay lập tức.
Dù kịch bản nào xảy ra tại Hội nghị thượng đỉnh Nga - Mỹ, sự đồng thuận lập trường giữa ông Trump, ông Putin và cả châu Âu về việc Ukraine phải nhượng lãnh thổ cho Nga đã báo hiệu một bước ngoặt mới trong quá trình đàm phán hòa bình cho Ukraine. Đây là lần đầu tiên các nhà lãnh đạo châu Âu không gay gắt chỉ trích lập trường nhượng bộ của Trump với Nga. Triển vọng hoà bình cho Ukraine có lẽ chỉ còn chờ Mỹ, Nga và châu Âu cùng phối hợp buộc chính quyền Zelensky xuống nước.
Hôm nay, ngày 15/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Nga Vladimir Putin sẽ gặp nhau trực tiếp tại Alaska để bàn về triển vọng kết thúc chiến tranh Ukraine, đánh dấu cột mốc kể từ lần cuối Tổng thống Putin thăm Mỹ vào năm 2015.
Sự kiện diễn ra khá vội vã khi Tổng thống Trump hối thúc nội các phải chuẩn bị để ông gặp người đồng cấp chỉ trong vòng một tuần. Thông thường, các hội nghị thượng đỉnh cấp cao của Mỹ, đặc biệt là với các đối thủ như Nga, mất vài tuần hoặc vài tháng để lên kế hoạch.
Việc chọn Alaska là điểm tiếp đón Tổng thống Putin mang một số ý nghĩa biểu tượng. Một mặt, Alaska được chọn vì vị trí trung tâm của nó đối với Washington và Moscow. Việc chọn địa điểm này có thể cho thấy Trump muốn tạo không gian gần gũi về địa lý với Nga nhưng vẫn là lãnh thổ Mỹ để giảm áp lực chính trị trong nước, tránh bị cáo buộc là quá nhượng bộ nếu gặp trực tiếp ông Putin tại Moscow. Mặt khác, Alaska từng là lãnh thổ của Nga trước khi được bán cho Mỹ năm 1867. Việc hai bên gặp nhau ở địa điểm này vừa gợi lại những liên kết lịch sử, vừa tạo cảm giác “trở về điểm khởi đầu” trong quan hệ, như một tín hiệu muốn “thiết lập lại” quan hệ.
Ngay từ trước khi có kế hoạch về hội nghị này, ông Putin đã tuyên bố về việc muốn kiểm soát hoàn toàn các khu vực phía đông của Ukraine, bao gồm Luhansk, Donetsk, Zaporizhia và Kherson, một phần mà Nga sáp nhập vào năm 2022, cùng với bán đảo Crimea - nơi Nga đã sáp nhập vào năm 2014. Trong khi đó, ông Trump cho biết mục tiêu cuối cùng của ông là đưa Putin và Zelensky vào cùng một phòng để giải quyết những khác biệt giữa họ, và phỏng đoán rằng chỉ hai nguyên thủ này mới có thể tìm ra cách kết thúc chiến tranh bằng một số “hoán đổi đất đai” (land swapping).
Ngày 13/8, Mỹ đã hé lộ đề xuất về việc chiếm đóng Ukraine “kiểu Bờ Tây” (West-Bank style) đang được Mỹ và Nga xem xét như một phương cách tiềm năng để chấm dứt cuộc chiến. Theo kế hoạch, Nga sẽ giành được quyền kiểm soát kinh tế và quân sự đối với các vùng lãnh thổ Ukraine bị chiếm đóng, tương tự việc Israel kiểm soát lãnh thổ Palestine. Đề xuất nảy sinh từ các cuộc thảo luận liên quan đến đặc phái viên của Donald Trump, Steve Witkoff, người được cho là ủng hộ ý tưởng này. Đề xuất này cũng phù hợp với điều kiện về lãnh thổ của Tổng thống Putin và cho thấy tín hiệu rất tích cực: Trump và Putin có chung quan điểm về triển vọng chấm dứt chiến tranh ở Ukraine.
Tổng thống Trump cũng được cho là đã sẵn sàng trình bày với Tổng thống Putin về một đề xuất liên quan đến một số nhượng bộ kinh tế cho Nga để đổi lấy hòa bình ở Ukraine, bao gồm quyền tiếp cận các nguồn tài nguyên thiên nhiên của Alaska, cũng như khoáng sản đất hiếm của Ukraine - trong bối cảnh Mỹ đã được Ukraine đồng ý cho tiếp cận nguồn tài nguyên này thông qua một thoả thuận được ký vào tháng 4.
Trước khi lên đường tới Alaska, ngày 8/8 Tổng thống Putin đã điện đàm với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, đồng thời thông báo kế hoạch thăm Bắc Kinh vào cuối tháng 8. Động thái này cho thấy ông sẽ tới Washington với tâm thế tự tin, nhằm tránh nguy cơ các lệnh trừng phạt thứ cấp áp dụng lên đối tác mua dầu lớn nhất của Nga là Trung Quốc. Trước đó, vì chịu áp lực phải cứng rắn hơn với Moscow từ Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và Quốc hội Mỹ, Tổng thống Trump đã buộc phải đưa ra quyết định sẽ áp lệnh trừng phạt thứ cấp với mức thuế 100% lên quốc gia mua hàng hoá của Nga.
Trump và Putin dường như đã nhất trí về một kế hoạch hòa bình chung. Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất vẫn là lập trường của chính quyền Kiev dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Zelensky. Ông Zelensky kiên quyết không nhượng lại lãnh thổ phía đông cho Nga vì không tin tưởng rằng sau khi sáp nhập phần lãnh thổ này thì Moscow sẽ không xâm lược Ukraine một lần nữa. Vì cuộc họp bàn về hoà bình giữa Nga và Ukraine hôm nay chỉ diễn ra giữa Mỹ và Nga và vắng mặt Tổng thống Ukraine, nên chắc chắn trong thời gian tới sẽ phải có một cuộc gặp giữa đại diện Moscow và Kiev để hai bên ký thoả thuận hoà bình chính thức. Do đó, khả năng diễn ra hòa đàm Nga – Ukraine ngay sau hội nghị thượng đỉnh Nga – Mỹ, điều mà Tổng thống Trump mong muốn, trở nên khó khăn.
Triển vọng về hội nghị thượng đỉnh Nga - Ukraine càng mờ nhạt hơn khi Tổng thống Putin phủ nhận tính chính danh của ông Zelensky và sẽ không đặt bút ký vào một thoả thuận chung với ông. Cụ thể, ông Putin cho rằng việc ông Zelensky tiếp tục tại nhiệm là vi hiến vì nhiệm kỳ lẽ ra đã kết thúc từ năm ngoái. Theo đó, một hội nghị thượng đỉnh Nga – Ukraine để chấm dứt chiến tranh trong thời gian ngắn nhiều khả năng khó có thể diễn ra. Thay vào đó, tiến trình chỉ có thể diễn ra sau khi Ukraine bầu ra tổng thống mới, hoặc kịch bản thực tế hơn là hai bên đạt được một thỏa thuận đình chiến tạm thời, với sự tham gia của các quan chức quân sự hoặc ngoại giao từ Moscow và Kiev.
Tổng thống Zelensky đã nhiều lần nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải bao gồm các đảm bảo an ninh mạnh mẽ cho Ukraine để bảo vệ nước này khỏi sự xâm lược của Nga trong tương lai. Do đó, việc Tổng thống Trump chủ động nhượng bộ, với hàng loạt đề xuất có lợi cho Nga - từ đồng ý cho Nga kiểm soát lãnh thổ miền Đông Ukraine đến cho phép Moscow tiếp cận tài nguyên trên lãnh thổ Ukraine và lãnh thổ Mỹ (Alaska), cho thấy thiện chí tối đa của ông Trump đối với cam kết hoà bình ở Ukraine. Các động thái của Nhà Trắng có thể là những đòn mặc cả để đổi lại việc Nga đồng ý việc Ukraine được có các đảm bảo an ninh, trong đó không loại trừ việc cho phép lực lượng hoà bình châu Âu đóng quân tại Ukraine.
Chưa dừng lại ở đó, trước thềm hội nghị, ekip của Trump đã “chu đáo” tham vấn với các cố vấn an ninh quốc gia từ các cường quốc ở châu Âu. Thứ bảy tuần trước, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã gặp các cố vấn này tại Anh để giải thích các mục tiêu của ông Trump khi gặp ông Putin, đồng thời cũng lắng nghe những lo ngại từ họ về cách ông Putin có thể tiếp cận phiên họp. Đáp lại, châu Âu cho biết vẫn ủng hộ đề xuất trao đổi lãnh thổ giữa Nga và Ukraine, nhưng nhấn mạnh tinh thần “có đi có lại”, rằng nếu Ukraine nhượng lại lãnh thổ ở khu vực phía đông Donbass, Nga cũng phải rút lại sự chiếm đóng ở các khu vực khác của Ukraine. Song, trước khi thực hiện được đề xuất đó, các cố vấn châu Âu nhấn mạnh ưu tiên quan trọng nhất là phải thúc đẩy Putin đồng ý với một lệnh ngừng bắn ngay lập tức.
Dù kịch bản nào xảy ra tại Hội nghị thượng đỉnh Nga - Mỹ, sự đồng thuận lập trường giữa ông Trump, ông Putin và cả châu Âu về việc Ukraine phải nhượng lãnh thổ cho Nga đã báo hiệu một bước ngoặt mới trong quá trình đàm phán hòa bình cho Ukraine. Đây là lần đầu tiên các nhà lãnh đạo châu Âu không gay gắt chỉ trích lập trường nhượng bộ của Trump với Nga. Triển vọng hoà bình cho Ukraine có lẽ chỉ còn chờ Mỹ, Nga và châu Âu cùng phối hợp buộc chính quyền Zelensky xuống nước.
Từ khoá: thượng đỉnh Nga - Mỹ Trump Putin Nga - Ukraine
