Phong trào LGBTQ+ ở Đài Loan đối mặt những thách thức nào?

Kể từ khi hôn nhân đồng giới được hợp pháp hóa vào tháng 5/2019, Đài Loan đã đạt được nhiều bước tiến trong quá trình củng cố vị thế như là quốc gia dẫn đầu khu vực về quyền LGBTQ+, nhất là với việc không ngừng thông qua các cải cách về khung pháp lý bảo vệ các cặp đôi đồng giới.

Thái độ của công chúng Đài Loan đối với cộng đồng LGBTQ+ cũng ngày càng tích cực. Khảo sát do Taiwan Equality Campaign công bố vào tháng 5 cho thấy mức độ ủng hộ hôn nhân đồng giới năm nay vẫn giữ nguyên so với năm trước ở mức 54,3%; trong khi các vấn đề khác, bao gồm quyền nhận con nuôi, hôn nhân đồng giới xuyên quốc gia và giáo dục bình đẳng giới, đều ghi nhận sự ủng hộ gia tăng đáng kể.

Mặc dù đạt được những tiến bộ trên, phong trào LGBTQ+ của Đài Loan đang đối mặt với nhiều trở ngại, bao gồm sự gia tăng thái độ thù địch đối với bình đẳng giới trên phạm vi toàn cầu, đặc biệt thể hiện qua các hoạt động đàn áp chính trị nhắm vào người đồng tính, cũng như những chia rẽ nội bộ trong chính cộng đồng LGBTQ+ tại Đài Loan. Những thách thức này có nguy cơ làm chệch hướng tiến bộ xã hội và lập pháp về quyền LGBTQ+, đồng thời làm suy yếu các giá trị dân chủ mà đất nước đã nỗ lực xây dựng.

Sự gia tăng thái độ thù địch đối với cộng đồng LGBTQ+

Sự trỗi dậy của các phong trào cực hữu đã thúc đẩy làn sóng phản đối các phong trào LGBTQ+ trên khắp thế giới. Dưới danh nghĩa chống lại “hệ tư tưởng giới” (gender ideology), các nhà lãnh đạo dân túy cánh hữu, các đảng bảo thủ, các chế độ phi tự do và độc đoán, cùng nhiều phong trào tôn giáo đã tìm cách bãi bỏ các luật và chính sách hiện hành bảo vệ hôn nhân đồng giới và quyền của người LGBTQ+, hạn chế giáo dục về giới tính, đồng thời làm suy yếu các tổ chức xã hội vận động cho quyền của cộng đồng LGBTQ+.

Bên cạnh đó, các phong trào do cả chủ thể nhà nước và phi nhà nước lãnh đạo, vốn đề cao việc bảo vệ các “giá trị gia đình truyền thống” (family values), đã thiết lập các liên minh xuyên quốc gia mới nhằm tái định hình các chuẩn mực giới thông qua việc thay đổi ngôn ngữ của các chính sách bình đẳng và thiết lập các diễn đàn đa phương mới để xây dựng chuẩn mực như Mạng lưới Chính trị vì Giá trị (Political Network for Values ) và Nhóm Bạn bè của Gia đình (Group of Friends of the Family) nhằm thúc đẩy lợi ích và hệ tư tưởng của họ.

Trong khi đó, mức độ ủng hộ quyền LGBTQ+ trên toàn cầu đã giảm đi. Báo cáo của Ipsos LGBTQ+ Pride năm 2025 được khảo sát tại 26 quốc gia cho thấy tỷ lệ ủng hộ hôn nhân đồng giới giảm từ 74% năm 2021 xuống còn 69% năm 2025. Tỷ lệ ủng hộ quyền nhận con nuôi của các cặp đôi đồng giới cũng giảm từ 64% xuống còn 59% trong cùng kỳ. Đáng lo ngại hơn, thái độ kỳ thị người đồng tính đang có xu hướng gia tăng ngay cả tại các xã hội phương Tây ­– nơi được coi là thành trì bảo vệ nền dân chủ, các giá trị tiến bộ và quyền của cộng đồng LGBTQ+. Theo Viện Đối thoại Chiến lược, một tổ chức tư vấn về nhân quyền có trụ sở tại Anh, các thành viên LGBTQ+ ngày càng phải đối mặt với bạo lực do thù hận, các hành vi độc hại trên mạng và sự kiểm duyệt nội dung LGBTQ+, bao gồm cả sách và tài nguyên trực tuyến.

Việc Tổng thống Donald Trump trở lại nắm quyền vào tháng 1/2025 đã khuyến khích mạnh mẽ các phát ngôn thù địch nhắm vào cộng đồng LGBTQ+ tại Mỹ. Những chính sách của ông Trump về sự đa dạng, công bằng và hòa nhập (diversity, equity, and inclusion – DEI) cũng như về người chuyển giới đã gây ra những tác động sâu rộng đối với phong trào đấu tranh cho quyền LGBTQ+ trên toàn cầu. Sau khi trở lại Nhà Trắng, chính quyền Trump đã ban hành nhiều sắc lệnh hành pháp, chính sách và đưa ra loạt tuyên bố nhằm loại bỏ điều gọi là “ý thức hệ cực đoan về giới” (gender ideology extremism) khiến cộng đồng LGBTQ+, đặc biệt là người chuyển giới, có ít sự bảo vệ pháp lý hơn, đồng thời khuyến khích định kiến ​​và hợp thức hóa sự phân biệt đối xử đối với các cộng đồng dễ tổn thương này.

Trái ngược hoàn toàn với vai trò lãnh đạo của Mỹ trong việc thúc đẩy nhân quyền và đưa vấn đề LGBTQ+ làm nền tảng của ngoại giao, chính quyền Trump đã cắt giảm các chương trình viện trợ nước ngoài, giải thể Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID), rút khỏi Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc và chấm dứt sự hỗ trợ của Mỹ đối với các quyền LGBTQ+ tại Liên Hợp Quốc cũng như Tổ chức các Quốc gia Châu Mỹ. Đối với Đài Loan, điều này có thể khiến hòn đảo thiếu đi sự ủng hộ mạnh mẽ cho sự hội nhập quốc tế của mình.

Sự thiếu vắng vai trò lãnh đạo của Mỹ cùng sự lan rộng của “phong trào phản giới” (anti-gender movement) đã đặt ra những thách thức đáng kể đối với cộng đồng LGBTQ+ và các đồng minh của họ trên toàn thế giới, qua đó đe dọa những tiến bộ đã đạt được trong nỗ lực hướng tới bình đẳng giới và hòa nhập. Việc Washington không mặn mà trong việc ủng hộ quyền của người LGBTQ+ cũng khiến các nhóm và tổ chức xã hội dân sự hoạt động vì bình đẳng giới, đặc biệt là ở các nước đang phát triển, mất đi các nguồn lực tài chính và nhân lực quan trọng, và đặt người đồng tính vào nguy cơ bạo lực, phân biệt đối xử và gián đoạn các chương trình chăm sóc sức khỏe. Sự gia tăng toàn cầu của thái độ kỳ thị cộng đồng LGBTQ+ có thể dẫn đến sự suy thoái dân chủ bằng cách làm suy yếu cam kết tự do đối với nhân quyền, cũng như các chuẩn mực và thể chế dân chủ.

Mặc dù việc đóng cửa USAID khó có thể ảnh hưởng trực tiếp đến phong trào LGBTQ+ của Đài Loan do nguồn tài trợ của USAID cho Đài Loan tương đối hạn chế trong những năm gần đây và chủ yếu tập trung vào ứng phó thảm họa và xây dựng năng lực, nhưng việc chính quyền Trump chống lại quyền LGBTQ+ đã làm dấy lên lo ngại về mạng lưới vận động xuyên quốc gia của Đài Loan, đặc biệt là những mạng lưới có liên hệ với Mỹ. Đơn cử, trong nỗ lực rộng lớn nhằm trấn áp các tổ chức cấp tiến dưới ngọn cờ chống chủ nghĩa khủng bố, chính quyền Trump đe dọa sẽ tiến hành các cuộc điều tra đối với Tổ chức Xã hội Mở (OSF) do tỷ phú George Soros thành lập để thúc đẩy dân chủ tự do và nhân quyền trên toàn thế giới. Vụ việc có thể khiến các nhóm dân sự của Đài Loan có nguy cơ mất đi các nguồn tài trợ quan trọng do nhiều tổ chức phi lợi nhuận của Đài Loan ủng hộ quyền LGBTQ+, bao gồm Phong trào Bình đẳng Đài Loan (Taiwan Equality Movement) và Hiệp hội Đường dây nóng tư vấn LGBTQ+ Đài Loan (Taiwan Tongzhi (LGBTQ+) Hotline Association), đã nhận được khoản hỗ trợ trị giá hàng trăm nghìn USD từ OSF.

Chia rẽ trong cộng đồng LGBTQ+ tại Đài Loan

Những bất đồng nội bộ đang nổi lên trong cộng đồng LGBTQ+ của Đài Loan liên quan đến quyền của người chuyển giới và quyền về tình dục cũng đang đe dọa các nỗ lực vận động xã hội dân sự. Trong những ngày trước Lễ diễu hành Tự hào (LGBTQ+ Pride Parade) ở thủ đô Đài Bắc vào tháng 10/2025, một cuộc tranh cãi đã nổ ra sau khi Belle Chiu, một nhân viên của Hiệp hội Hành động Dân sự Cầu vồng Đài Loan (Taiwan Rainbow Civil Action Association – TWRCAA) và là thành viên tổ chức Lễ hội Tự hào, đăng tải trên mạng xã hội rằng cô “phản đối ấu dâm, phản đối việc thay đổi giới tính hợp pháp không cần phẫu thuật, phản đối việc mang thai hộ, [và] phản đối khái niệm bản dạng giới tính tâm lý” (against pedophilia, against legal gender change without surgery, against surrogacy, [and] against psychological gender identity). Nghịch lý ở chỗ phát ngôn của Belle Chiu lại trái ngược với chủ đề của Lễ hội Tự hào năm ngoái là thúc đẩy các chính sách thân thiện giới. Bài đăng đó cùng với phản ứng chậm chạp của TWRCAA đã gây ra sự phẫn nộ rộng rãi trong cộng đồng LGBTQ+ ở Đài Loan.

Trong khi một số cá nhân kêu gọi tẩy chay lễ diễu hành, nhiều nhóm LGBTQ+, chẳng hạn như Hiệp hội Chăm sóc Người Liên giới tính, Chuyển giới và Chuyển đổi giới tính (Intersex, Transgender and Transsexual People Care Association – ISTSCare), Hiệp hội Giáo dục Mối quan hệ Đài Loan (Taiwan Relationships Education Association –TREA), BDSM Đài Loan và Tự hào đồng tính Cao Hùng (Kaohsiung Pride), đã đưa ra các tuyên bố yêu cầu TWRCAA làm rõ lập trường, đồng thời kêu gọi đoàn kết và tôn trọng các thành viên trong cộng đồng. Liên minh Đài Loan Thúc đẩy Quyền Kết hợp Dân sự (Taiwan Alliance to Promote Civil Partnership Rights ­­– TAPCPR) cho rằng bình luận đó khó có thể là một trường hợp cá biệt, mà phản ánh những bất đồng nội bộ kéo dài trong TWRCAA về quyền của người chuyển giới vào thời điểm cộng đồng người chuyển giới đang ngày càng được chú ý hơn.

Các vấn đề liên quan đến quyền về tình dục trong Tuyên ngôn Lục Sắc (6 Colors Manifesto) cũng trở thành nguồn cơn gây bất đồng trong cộng đồng LGBTQ+ của Đài Loan. Tuyên ngôn này, được ban hành năm 2008, sử dụng thiết kế cờ cầu vồng để đại diện cho các vấn đề về quyền của cộng đồng LGBTQ+, với phần “màu đỏ” [1] trong tuyên ngôn thể hiện quyền về tình dục và quyền tự chủ tình dục. TWRCAA đã đề xuất sửa đổi phần “màu đỏ”, cho rằng nó đã dẫn đến những hiểu lầm và cáo buộc sai sự thật do các nhóm chống lại quyền LGBTQ+ lan truyền, bao gồm cả việc tuyên ngôn này ủng hộ việc bóc lột tình dục trẻ em. Tuy nhiên, các nhóm LGBTQ+ và quyền về tình dục khác, bao gồm Liên minh Vận động Quyền của Người đồng tính Đài Loan (Taiwan Gender Queer Rights Advocacy Alliance – TGQRAA), Hand Angel và Hiệp hội Quyền của Người lao động và Công nghiệp Tình dục Đài Loan (Taiwan Sex Industry and Workers’ Rights Association – TSIWRA) đã lên án quyết định của TWRCAA khuất phục trước áp lực của dư luận, đồng thời kêu gọi các nhóm vận động LGBTQ+ trong nước theo đuổi đối thoại rộng rãi hơn và tăng cường giáo dục về quyền về tình dục.

Ứng phó với các thách thức liên quan đến quyền LGBTQ+ ở Đài Loan

Trong nước, các nhóm chống lại cộng đồng LGBTQ+ như Liên minh Đoàn kết Đài Loan (nay là Đảng Đoàn kết Đài Loan – TSP), tổ chức Phản đối việc tự khai báo giới tính Đài Loan (No Self ID Taiwan), Hiệp hội Bố mẹ Bảo vệ Phụ nữ và Trẻ em Đài Loan (Taiwan Parents Protect Women and Children Association – TPPWCA) và Hội Phụ nữ Đài Loan (Taiwan Women’s Association – TWA) đã thể hiện thái độ thù địch đối với các nỗ lực bảo vệ quyền của cộng đồng LGBTQ+, đặc biệt là quyền của người chuyển giới.

Việc ông Trump trở lại nắm quyền tổng thống Mỹ đã tiếp thêm sức mạnh cho các tổ chức có liên quan đến phong trào chống LGBTQ+. Ví dụ, Chủ tịch đảng TSP Chu Ni-an đã viện dẫn “cuộc cách mạng của lẽ thường” (revolution of common sense) của Trump, theo đó Mỹ chỉ công nhận hai giới tính sinh học là nam và nữ, để kêu gọi các chính trị gia Đài Loan áp dụng cùng quan điểm và xem xét lại điều mà bà mô tả là cách tiếp cận quá thiên tả của Đài Loan. Với nguồn lực đáng kể và các phong trào cơ sở sâu rộng, các nhóm này đặt ra thách thức cho sự tiến bộ tự do dựa trên các chiến dịch dân túy, và lợi dụng sự chia rẽ về các vấn đề LGBTQ+ để đạt được lợi ích của mình. Kết quả của cuộc trưng cầu dân ý năm 2018, trong đó hôn nhân đồng giới và giáo dục bình đẳng giới bị bác bỏ, là một bài học về cách các nhóm chống LGBTQ+ có thể huy động sự ủng hộ bằng cách khơi dậy nỗi sợ hãi về sự sụp đổ của các giá trị truyền thống trong công chúng.

Nếu không hành động để nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền của cộng đồng LGBTQ+ thì vai trò lãnh đạo của Đài Loan về nhân quyền ở châu Á có thể bị thụt lùi, như trong cuộc khảo sát vào năm 2025 của Taiwan Equality Campaign đã cảnh báo khi chỉ ra sự suy giảm mức độ ủng hộ của công chúng đối với cộng đồng LGBTQ+ vào năm ngoái. Do đó, chính phủ Đài Loan nên đi đầu trong việc thúc đẩy bình đẳng hôn nhân thực sự và hòa nhập xã hội.

Ví dụ, chính quyền của Tổng thống Lại Thanh Đức nên sửa đổi Luật Hỗ trợ Sinh sản (Assisted Reproduction Act), vốn chỉ giới hạn cho các cặp vợ chồng dị tính, để mở rộng quyền sử dụng phương pháp hỗ trợ sinh sản cho phụ nữ độc thân và các cặp đôi đồng tính nữ. Hiện nay, luật này đang gây tranh cãi trong dư luận và các nhà lập pháp do lập trường của chính phủ và sự chia rẽ đảng phái về phạm vi mở rộng sử dụng công nghệ hỗ trợ sinh sản và hợp pháp hóa việc mang thai hộ [2].

Bên cạnh đó, trước sự gia tăng của các phong trào chống người chuyển giới, chính phủ Đài Loan cần ban hành một luật chống phân biệt đối xử toàn diện để bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương.

Trong bối cảnh nền dân chủ toàn cầu đang bị đe dọa bởi sự trỗi dậy của chủ nghĩa độc tài và các phong trào phản đối quyền LGBTQ+ gia tăng, Đài Loan nên tận dụng vị thế là một nền dân chủ vững mạnh để củng cố khả năng phục hồi dân chủ và bảo vệ quyền của các nhóm thiểu số trên phạm vi toàn cầu. Chính phủ Đài Loan cần cam kết thúc đẩy quyền của cộng đồng LGBTQ+ cả trong và ngoài nước, biến diễn ngôn thành chính sách cụ thể. Để đạt được mục tiêu này, sự tham gia tích cực và nguồn lực của chính phủ, các nhóm xã hội dân sự hoạt động vì nhân quyền và các viện nghiên cứu chính sách là rất cần thiết.

Đài Loan hiện có nhiều dư địa trong việc trao đổi và hợp tác về nhân quyền với các nền dân chủ cùng chí hướng, đặc biệt là các đối tác châu Âu, vì tất cả đều cam kết thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền, dân chủ và pháp quyền. Trong trường hợp này, Đài Loan và Liên hiệp Châu Âu (EU) đã tổ chức các cuộc Tham vấn Nhân quyền thường niên, trong đó hai bên trao đổi quan điểm về các tiến bộ nhân quyền, các sáng kiến ​​chính sách và lên kế hoạch hành động chung. Còn tại các quốc gia mà cộng đồng LGBTQ+ phải đối mặt với sự phân biệt đối xử, kỳ thị và hình sự hóa có hệ thống, đặc biệt là ở các nước đang phát triển, Đài Loan nên phân bổ nguồn tài chính cho các tổ chức LGBTQ+ địa phương và tham gia vào ngoại giao kênh II (track-two diplomacy) để chia sẻ kinh nghiệm trong việc thúc đẩy quyền LGBTQ+.

Ngoài ra, Đài Loan nên hợp tác với các tập đoàn và tổ chức phi chính phủ để phát triển các sáng kiến ​​cấp cơ sở nhằm thúc đẩy quyền bình đẳng. Chính phủ Đài Loan nên chia sẻ kinh nghiệm điều chỉnh luật pháp và chính sách giúp thúc đẩy quyền LGBTQ+ với các đồng minh ngoại giao. Bằng cách đó, Đài Loan có thể thắt chặt quan hệ nhân dân và tăng cường sự hiện diện trên trường quốc tế. Tuy nhiên, Đài Loan nên lưu ý rằng phần lớn các quốc gia Nam Bán cầu (Global South) chưa chấp nhận cộng đồng LGBTQ+ và một số quốc gia thậm chí hình sự hóa hành vi đồng giới. Do đó, Đài Loan nên áp dụng cách tiếp cận thận trọng và thực dụng để thúc đẩy quyền LGBTQ+ đồng thời giảm thiểu nguy cơ phản ứng dữ dội từ các chế độ coi việc ủng hộ LGBTQ+ là sự can thiệp về mặt ý thức hệ.

Bằng cách lồng ghép quyền LGBTQ+ vào chính sách ngoại giao dựa trên các giá trị, Đài Loan có thể xây dựng mối quan hệ với các đối tác cùng chí hướng trong việc ủng hộ quyền LGBTQ+ và chống lại sự đàn áp dân chủ toàn cầu, qua đó làm nổi bật tinh thần “Đài Loan có thể giúp đỡ” (Taiwan Can Help). Bằng cách đó, Đài Loan có thể củng cố bản sắc của mình như một nền dân chủ tiến bộ, coi trọng việc bảo vệ các quyền tự do và quyền của tất cả cá nhân trong xã hội.

Ghi chú của tác giả:

[1] Trong “Tuyên ngôn Lục sắc” phiên bản năm 2018, phần “màu đỏ” biểu hiện cho quyền về tình dục, trong đó chủ trương kêu gọi bãi bỏ các điều khoản trong luật được sử dụng để hạn chế quyền tự chủ về tình dục. Ba điều khoản này bao gồm Điều 80 của Luật Duy trì Trật tự Xã hội quy định “giao dịch tình dục” và “gạ gẫm nhằm mục đích mại dâm ở nơi công cộng” là hành vi phạm tội có thể bị phạt tiền; Điều 40 của Luật Phòng chống Bóc lột Tình dục Trẻ em và Thanh thiếu niên hình sự hóa bất kỳ hình thức tuyên truyền nào được coi là “khiến trẻ em hoặc thanh thiếu niên có nguy cơ bị bóc lột tình dục”; và Điều 235 của Bộ luật Hình sự hình sự hóa việc phân phối và hiển thị “văn bản, hình ảnh, bản ghi âm, bản ghi hình hoặc bất kỳ đồ vật nào tục tĩu cho người khác”.

[2] Lập trường của chính phủ Đài Loan và Đảng Dân tiến (DPP) cầm quyền là sửa đổi Luật Hỗ trợ Sinh sản cho phép phụ nữ độc thân và cặp đôi đồng tính nữ sử dụng các phương pháp hỗ trợ sinh sản, trong khi vấn đề hợp pháp hóa việc mang thai hộ sẽ được điều chỉnh sau và trong một đạo luật riêng biệt. Trong khi đó, hai đảng đối lập là Quốc dân Đảng (KMT) và Đảng Nhân dân Đài Loan (TPP) đề xuất hợp pháp hóa việc mang thai hộ.

*Ghi chú của VSF: Phiên bản tiếng Anh của bài viết đã được xuất bản trên Global Taiwan Institute với tiêu đề “Challenges Threatening Taiwan’s LGBTQ+ Rights Progress”. Bài viết này do đội ngũ VSF dịch với sự chấp thuận của (các) tác giả.