Thấy gì từ Sách trắng an ninh quốc gia Trung Quốc?
Sách trắng khắc họa một Trung Quốc quyết đoán, cảnh giác với phương Tây, và sẵn sàng dùng sức mạnh để bảo vệ những lợi ích cốt lõi.
Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện Trung Quốc vừa công bố Sách trắng về an ninh quốc gia, với tiêu đề “An ninh quốc gia của Trung Quốc trong thời đại mới” (các trích dẫn trong bài là từ bản tiếng Anh). Phiên bản tiếng Trung của Sách trắng có thể truy cập tại đây.
Bức tranh khái quát
Ngoài phần mở đầu và kết luận, Sách trắng được cấu trúc thành sáu mục và phác thảo những nội dung chính: (1) Trung Quốc đưa sự chắc chắn và ổn định vào một thế giới hỗn loạn; (2) Cách tiếp cận toàn diện đối với an ninh quốc gia cung cấp hướng dẫn cho việc đảm bảo an ninh quốc gia trong kỷ nguyên mới; (3) Cung cấp sự hỗ trợ vững chắc cho tiến trình hiện đại hóa ổn định và liên tục của Trung Quốc; (4) Củng cố an ninh trong phát triển và theo đuổi phát triển trong an ninh; (5) Thực hiện các sáng kiến an ninh toàn cầu và thúc đẩy an ninh chung của thế giới; và (6) Thúc đẩy hiện đại hóa hệ thống và năng lực an ninh quốc gia thông qua quá trình cải cách sâu rộng.
Về mặt khái niệm, an ninh quốc gia của Trung Quốc trong thời đại mới lấy an ninh nhân dân làm mục tiêu cuối cùng, an ninh chính trị là nhiệm vụ cơ bản và lợi ích quốc gia là nguyên tắc chỉ đạo. Sách trắng nêu rõ Trung Quốc điều phối an ninh riêng và an ninh chung, không thực hiện o ép an ninh và không chấp nhận đe dọa và áp lực. Trung Quốc kiên trì với độc lập, tự tin cùng con đường đảm bảo an ninh quốc gia đặc điểm của riêng nước này.
Đối với Trung Quốc, mối đe dọa từ phương Tây đang trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Sách trắng chỉ trích “Các lực lượng chống Trung Quốc ở phương Tây đang cố gắng mọi cách có thể để hạn chế, đàn áp và kiềm chế Trung Quốc”. Bắc Kinh cũng cho rằng các lực lượng thù địch bên ngoài “đang thực hiện chiến lược “Phương Tây hóa và chia rẽ” đồng thời tiến hành các hoạt động xâm nhập và phá hoại chống lại Trung Quốc”.
Đáng chú ý, Sách trắng nhấn mạnh việc Trung Quốc theo đuổi chiến lược phục hưng quốc gia (rejuvenation strategy) trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu có những thay đổi sâu sắc. Cụ thể, Sách trắng nêu rõ nước này đang đối mặt với bối cảnh phức tạp: tác động tiêu cực bên ngoài ngày càng sâu sắc trong khi thách thức nội bộ ngày một gia tăng. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc cam kết hợp tác với các quốc gia Châu Á - Thái Bình Dương để cùng nhau duy trì hòa bình và phát triển trong khu vực.
“Con voi trong phòng”
Trong Sách trắng, Trung Quốc không quên chỉ trích Mỹ vì cuộc chiến thuế quan. Nước này cho rằng Mỹ đã “lạm dụng thuế quan đối với tất cả các đối tác thương mại bao gồm cả Trung Quốc dưới nhiều lý do khác nhau, điều này đã xâm phạm nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả các quốc gia, vi phạm nghiêm trọng các quy tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), gây tổn hại nghiêm trọng đến hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật lệ và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự ổn định của trật tự kinh tế toàn cầu. Chính phủ Trung Quốc lên án mạnh mẽ và kiên quyết phản đối điều này”.
Đáng chú ý, Sách trắng được ban hành cùng ngày mà Trung Quốc và Mỹ hoàn tất các cuộc đàm phán thuế quan ban đầu. Hai bên đã nhất trí tạm hoãn một phần thuế đối ứng trong thời hạn 90 ngày và giảm mức thuế nhập khẩu. Dù đây là tín hiệu tích cực nhưng trong cuộc cạnh tranh quyền lực và vị thế lãnh đạo thế giới, hai cường quốc sẽ không từ bỏ tham vọng và nguyên tắc của mình. Việc căng thẳng tái bùng phát có lẽ chỉ là vấn đề thời gian.
Về nguyên tắc trong quản lý quan hệ với Mỹ, Trung Quốc cho rằng nước này luôn xử lý mối quan hệ song phương “theo nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau, chung sống hòa bình và hợp tác cùng có lợi, cam kết phát triển ổn định, lành mạnh và bền vững quan hệ Trung - Mỹ và tiếp tục tình hữu nghị truyền thống giữa nhân dân Trung Quốc và Mỹ”.
Tuy nhiên, Sách trắng không quên đưa ra những lời cảnh báo rằng trong quan hệ giữa hai cường quốc, “không bên nào có thể đàn áp bên kia khỏi cái gọi là “vị thế mạnh” (position of strength) hoặc tước đoạt quyền phát triển hợp pháp của bên kia để duy trì vị trí dẫn đầu”.
Để làm rõ giới hạn với Mỹ, Sách trắng cũng nêu ra bốn “lằn ranh đỏ” (red lines) mà Bắc Kinh cho rằng Mỹ “không được thách thức”, chúng bao gồm: Đài Loan, dân chủ và nhân quyền, con đường và hệ thống chính trị của Trung Quốc, cũng như quyền phát triển.
Về tương lai của quan hệ, Trung Quốc cho rằng mối quan hệ Trung - Mỹ cần phải được quản lý thận trọng vì không bên nào có lợi trong cuộc cạnh tranh ngày một quyết liệt. “Bẫy Thucydides” mà nhiều học giả quan ngại, theo Trung Quốc, “không phải là định mệnh lịch sử”, và “Chiến tranh lạnh mới không thể chiến đấu và không thể chiến thắng. Việc kiềm chế Trung Quốc là không khôn ngoan, không được chào đón và sẽ không thành công”.
Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo ở Trung Nam Hải vẫn để ngỏ cánh cửa cho hợp tác để giải quyết các bất đồng: “Trung Quốc sẵn sàng hợp tác với Mỹ để tìm ra con đường đúng đắn giúp hai nước lớn có thể chung sống hòa bình trên hành tinh này, vì lợi ích của cả hai nước và thế giới”. Đây cũng là thông điệp nhất quán mà các nhà lãnh đạo nước này thường tuyên bố với công chúng. Vào giữa tháng 11/2024, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình khẳng định Trung Quốc sẵn sàng hợp tác với Mỹ để quản lý những khác biệt và cùng nhau ứng phó với những thách thức toàn cầu trên tinh thần “tôn trọng lẫn nhau, chung sống hòa bình và hợp tác cùng có lợi”.
Mặc cho các tuyên bố có phần hoà dịu (thậm chí có phần sáo rỗng) và để ngỏ các cơ hội để lãnh đạo Trung - Mỹ bắt tay nhau, sự trỗi dậy của Bắc Kinh đang thách thức Washington.
Những năm gần đây, Trung Quốc đã tăng cường năng lực quốc phòng và trở thành mối đe dọa lớn nhất đối với Mỹ. Báo cáo “Phát triển quân sự và an ninh của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa” năm 2024 của Bộ Quốc phòng Mỹ nhấn mạnh rằng Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) “đã thực hiện nhiều hành động cưỡng chế hơn ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trong khi đẩy nhanh quá trình phát triển năng lực và khái niệm để tăng cường khả năng “chiến đấu và giành chiến thắng trong các cuộc chiến” của Trung Quốc trước “kẻ thù mạnh”, chống lại sự can thiệp của bên thứ ba vào một cuộc xung đột dọc theo biên giới của nước này và phô diễn quyền lực trên toàn cầu”.
Với quyền lực ngày càng được tăng cường, Trung Quốc gia tăng cưỡng ép các quốc gia vừa và nhỏ trong khu vực. Ở Đông Nam Á, Trung Quốc liên tục gây sức ép lên đồng minh của Mỹ là Philippines ở Biển Đông, nhất là sử dụng các chiến thuật vùng xám hung hăng (aggressive grey-zone tactics) thông qua “các biện pháp cưỡng chế không dẫn đến xung đột công khai” như dùng vòi rồng để tấn công các tàu cá và tàu hải cảnh của Philippines. Các hành động ngăn chặn, đâm va, xịt vòi rồng… nhằm “khẳng định quyền kiểm soát” của Bắc Kinh đối với khu vực mà Manila gọi là Biển Tây Philippines (West Philippine Sea).
Không dừng lại ở đó, gã khổng lồ châu Á tiếp tục làm gia tăng căng thẳng ở Eo biển Đài Loan. Bắc Kinh coi Đài Loan là một phần của đại lục và không loại trừ khả năng thống nhất bằng vũ lực nếu lãnh đạo cường quốc này cho là cần thiết. Trong bài phát biểu mừng năm mới 2025, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cảnh báo rằng không ai có thể ngăn cản “sự thống nhất” (reunification) của Trung Quốc với Đài Loan. Trung Quốc cũng nhiều lần đưa quân đội, hải quân, không quân và lực lượng tên lửa bao vây Đài Loan để phô trương sức mạnh, đe dọa và chuẩn bị cho các kịch bản phong toả hòn đảo.
***
Trung Quốc công bố Sách trắng an ninh quốc gia trong bối cảnh đối đầu Mỹ - Trung ngày càng phức tạp và các cơ chế đối thoại chưa thể làm bình thường hóa quan hệ. Điều rõ ràng nhất là Trung Quốc vẫn xem Mỹ là “đối thủ số một” trong thế kỷ 21. Căng thẳng giữa hai nước sẽ còn tiếp diễn trong thời gian tới, miễn là Tổng thống Donald Trump còn đứng đầu Nhà Trắng.
Tín hiệu lạc quan nhất cho quan hệ Trung – Mỹ có lẽ là Bắc Kinh bày tỏ “thiện chí” sẵn sàng hợp tác và đối thoại với Washington để tìm kiếm các lợi ích chung, mặc dù trên thực tế, các tuyên bố này không có gì mới mẻ. Tuy nhiên, không dễ để các quan chức Mỹ ngồi vào bàn đàm phán với những người đồng cấp Trung Quốc mà không giữ một cái đầu lạnh.
Nhìn chung, Bắc Kinh không thể khiến hình ảnh của mình trở nên tích cực hơn khi vẫn tiếp tục đe nẹt và cưỡng ép các quốc gia “dưới cơ”. Việc hợp tác với các quốc gia khác trên cở sở tôn chỉ an ninh quốc gia của Trung Quốc vẫn sẽ có chừng mực và thực dụng hơn là thực tâm và tin cậy. Trong bối cảnh đó, giới quan sát vẫn nên “nghe những gì Trung Quốc nói” nhưng đừng quên “nhìn những gì Trung Quốc làm” (!)
Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.
Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện Trung Quốc vừa công bố Sách trắng về an ninh quốc gia, với tiêu đề “An ninh quốc gia của Trung Quốc trong thời đại mới” (các trích dẫn trong bài là từ bản tiếng Anh). Phiên bản tiếng Trung của Sách trắng có thể truy cập tại đây.
Bức tranh khái quát
Ngoài phần mở đầu và kết luận, Sách trắng được cấu trúc thành sáu mục và phác thảo những nội dung chính: (1) Trung Quốc đưa sự chắc chắn và ổn định vào một thế giới hỗn loạn; (2) Cách tiếp cận toàn diện đối với an ninh quốc gia cung cấp hướng dẫn cho việc đảm bảo an ninh quốc gia trong kỷ nguyên mới; (3) Cung cấp sự hỗ trợ vững chắc cho tiến trình hiện đại hóa ổn định và liên tục của Trung Quốc; (4) Củng cố an ninh trong phát triển và theo đuổi phát triển trong an ninh; (5) Thực hiện các sáng kiến an ninh toàn cầu và thúc đẩy an ninh chung của thế giới; và (6) Thúc đẩy hiện đại hóa hệ thống và năng lực an ninh quốc gia thông qua quá trình cải cách sâu rộng.
Về mặt khái niệm, an ninh quốc gia của Trung Quốc trong thời đại mới lấy an ninh nhân dân làm mục tiêu cuối cùng, an ninh chính trị là nhiệm vụ cơ bản và lợi ích quốc gia là nguyên tắc chỉ đạo. Sách trắng nêu rõ Trung Quốc điều phối an ninh riêng và an ninh chung, không thực hiện o ép an ninh và không chấp nhận đe dọa và áp lực. Trung Quốc kiên trì với độc lập, tự tin cùng con đường đảm bảo an ninh quốc gia đặc điểm của riêng nước này.
Đối với Trung Quốc, mối đe dọa từ phương Tây đang trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Sách trắng chỉ trích “Các lực lượng chống Trung Quốc ở phương Tây đang cố gắng mọi cách có thể để hạn chế, đàn áp và kiềm chế Trung Quốc”. Bắc Kinh cũng cho rằng các lực lượng thù địch bên ngoài “đang thực hiện chiến lược “Phương Tây hóa và chia rẽ” đồng thời tiến hành các hoạt động xâm nhập và phá hoại chống lại Trung Quốc”.
Đáng chú ý, Sách trắng nhấn mạnh việc Trung Quốc theo đuổi chiến lược phục hưng quốc gia (rejuvenation strategy) trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu có những thay đổi sâu sắc. Cụ thể, Sách trắng nêu rõ nước này đang đối mặt với bối cảnh phức tạp: tác động tiêu cực bên ngoài ngày càng sâu sắc trong khi thách thức nội bộ ngày một gia tăng. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc cam kết hợp tác với các quốc gia Châu Á - Thái Bình Dương để cùng nhau duy trì hòa bình và phát triển trong khu vực.
“Con voi trong phòng”
Trong Sách trắng, Trung Quốc không quên chỉ trích Mỹ vì cuộc chiến thuế quan. Nước này cho rằng Mỹ đã “lạm dụng thuế quan đối với tất cả các đối tác thương mại bao gồm cả Trung Quốc dưới nhiều lý do khác nhau, điều này đã xâm phạm nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả các quốc gia, vi phạm nghiêm trọng các quy tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), gây tổn hại nghiêm trọng đến hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật lệ và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự ổn định của trật tự kinh tế toàn cầu. Chính phủ Trung Quốc lên án mạnh mẽ và kiên quyết phản đối điều này”.
Đáng chú ý, Sách trắng được ban hành cùng ngày mà Trung Quốc và Mỹ hoàn tất các cuộc đàm phán thuế quan ban đầu. Hai bên đã nhất trí tạm hoãn một phần thuế đối ứng trong thời hạn 90 ngày và giảm mức thuế nhập khẩu. Dù đây là tín hiệu tích cực nhưng trong cuộc cạnh tranh quyền lực và vị thế lãnh đạo thế giới, hai cường quốc sẽ không từ bỏ tham vọng và nguyên tắc của mình. Việc căng thẳng tái bùng phát có lẽ chỉ là vấn đề thời gian.
Về nguyên tắc trong quản lý quan hệ với Mỹ, Trung Quốc cho rằng nước này luôn xử lý mối quan hệ song phương “theo nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau, chung sống hòa bình và hợp tác cùng có lợi, cam kết phát triển ổn định, lành mạnh và bền vững quan hệ Trung - Mỹ và tiếp tục tình hữu nghị truyền thống giữa nhân dân Trung Quốc và Mỹ”.
Tuy nhiên, Sách trắng không quên đưa ra những lời cảnh báo rằng trong quan hệ giữa hai cường quốc, “không bên nào có thể đàn áp bên kia khỏi cái gọi là “vị thế mạnh” (position of strength) hoặc tước đoạt quyền phát triển hợp pháp của bên kia để duy trì vị trí dẫn đầu”.
Để làm rõ giới hạn với Mỹ, Sách trắng cũng nêu ra bốn “lằn ranh đỏ” (red lines) mà Bắc Kinh cho rằng Mỹ “không được thách thức”, chúng bao gồm: Đài Loan, dân chủ và nhân quyền, con đường và hệ thống chính trị của Trung Quốc, cũng như quyền phát triển.
Về tương lai của quan hệ, Trung Quốc cho rằng mối quan hệ Trung - Mỹ cần phải được quản lý thận trọng vì không bên nào có lợi trong cuộc cạnh tranh ngày một quyết liệt. “Bẫy Thucydides” mà nhiều học giả quan ngại, theo Trung Quốc, “không phải là định mệnh lịch sử”, và “Chiến tranh lạnh mới không thể chiến đấu và không thể chiến thắng. Việc kiềm chế Trung Quốc là không khôn ngoan, không được chào đón và sẽ không thành công”.
Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo ở Trung Nam Hải vẫn để ngỏ cánh cửa cho hợp tác để giải quyết các bất đồng: “Trung Quốc sẵn sàng hợp tác với Mỹ để tìm ra con đường đúng đắn giúp hai nước lớn có thể chung sống hòa bình trên hành tinh này, vì lợi ích của cả hai nước và thế giới”. Đây cũng là thông điệp nhất quán mà các nhà lãnh đạo nước này thường tuyên bố với công chúng. Vào giữa tháng 11/2024, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình khẳng định Trung Quốc sẵn sàng hợp tác với Mỹ để quản lý những khác biệt và cùng nhau ứng phó với những thách thức toàn cầu trên tinh thần “tôn trọng lẫn nhau, chung sống hòa bình và hợp tác cùng có lợi”.
Mặc cho các tuyên bố có phần hoà dịu (thậm chí có phần sáo rỗng) và để ngỏ các cơ hội để lãnh đạo Trung - Mỹ bắt tay nhau, sự trỗi dậy của Bắc Kinh đang thách thức Washington.
Những năm gần đây, Trung Quốc đã tăng cường năng lực quốc phòng và trở thành mối đe dọa lớn nhất đối với Mỹ. Báo cáo “Phát triển quân sự và an ninh của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa” năm 2024 của Bộ Quốc phòng Mỹ nhấn mạnh rằng Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) “đã thực hiện nhiều hành động cưỡng chế hơn ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trong khi đẩy nhanh quá trình phát triển năng lực và khái niệm để tăng cường khả năng “chiến đấu và giành chiến thắng trong các cuộc chiến” của Trung Quốc trước “kẻ thù mạnh”, chống lại sự can thiệp của bên thứ ba vào một cuộc xung đột dọc theo biên giới của nước này và phô diễn quyền lực trên toàn cầu”.
Với quyền lực ngày càng được tăng cường, Trung Quốc gia tăng cưỡng ép các quốc gia vừa và nhỏ trong khu vực. Ở Đông Nam Á, Trung Quốc liên tục gây sức ép lên đồng minh của Mỹ là Philippines ở Biển Đông, nhất là sử dụng các chiến thuật vùng xám hung hăng (aggressive grey-zone tactics) thông qua “các biện pháp cưỡng chế không dẫn đến xung đột công khai” như dùng vòi rồng để tấn công các tàu cá và tàu hải cảnh của Philippines. Các hành động ngăn chặn, đâm va, xịt vòi rồng… nhằm “khẳng định quyền kiểm soát” của Bắc Kinh đối với khu vực mà Manila gọi là Biển Tây Philippines (West Philippine Sea).
Không dừng lại ở đó, gã khổng lồ châu Á tiếp tục làm gia tăng căng thẳng ở Eo biển Đài Loan. Bắc Kinh coi Đài Loan là một phần của đại lục và không loại trừ khả năng thống nhất bằng vũ lực nếu lãnh đạo cường quốc này cho là cần thiết. Trong bài phát biểu mừng năm mới 2025, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cảnh báo rằng không ai có thể ngăn cản “sự thống nhất” (reunification) của Trung Quốc với Đài Loan. Trung Quốc cũng nhiều lần đưa quân đội, hải quân, không quân và lực lượng tên lửa bao vây Đài Loan để phô trương sức mạnh, đe dọa và chuẩn bị cho các kịch bản phong toả hòn đảo.
***
Trung Quốc công bố Sách trắng an ninh quốc gia trong bối cảnh đối đầu Mỹ - Trung ngày càng phức tạp và các cơ chế đối thoại chưa thể làm bình thường hóa quan hệ. Điều rõ ràng nhất là Trung Quốc vẫn xem Mỹ là “đối thủ số một” trong thế kỷ 21. Căng thẳng giữa hai nước sẽ còn tiếp diễn trong thời gian tới, miễn là Tổng thống Donald Trump còn đứng đầu Nhà Trắng.
Tín hiệu lạc quan nhất cho quan hệ Trung – Mỹ có lẽ là Bắc Kinh bày tỏ “thiện chí” sẵn sàng hợp tác và đối thoại với Washington để tìm kiếm các lợi ích chung, mặc dù trên thực tế, các tuyên bố này không có gì mới mẻ. Tuy nhiên, không dễ để các quan chức Mỹ ngồi vào bàn đàm phán với những người đồng cấp Trung Quốc mà không giữ một cái đầu lạnh.
Nhìn chung, Bắc Kinh không thể khiến hình ảnh của mình trở nên tích cực hơn khi vẫn tiếp tục đe nẹt và cưỡng ép các quốc gia “dưới cơ”. Việc hợp tác với các quốc gia khác trên cở sở tôn chỉ an ninh quốc gia của Trung Quốc vẫn sẽ có chừng mực và thực dụng hơn là thực tâm và tin cậy. Trong bối cảnh đó, giới quan sát vẫn nên “nghe những gì Trung Quốc nói” nhưng đừng quên “nhìn những gì Trung Quốc làm” (!)
Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.
Từ khoá: Trung Quốc sách trắng an ninh quốc gia chính sách quốc phòng Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc PLA
