Tóc

Ở Việt Nam, sống theo kiểu lối xóm, ra ngoài đường vài bước chân là tới hàng tóc. Gội đầu, cắt tóc, tạo kiểu, nhuộm tóc, nối tóc, đủ thứ. Nhiều người vẫn ra hàng tóc gội đầu, tuần một lần, đều đặn. Văn hóa cắt tóc theo lối bình dân đại chúng trước nay có xu hướng chia khá rõ theo hai kiểu dựa trên tệp khách hàng: đàn ông và đàn bà. Cắt tóc nam thì chỗ dựng rạp khá “tùy hứng”, nhiều lúc gọi là tiệm, có địa điểm cố định, lối ra vào, đèn đóm cơ sở hạ tầng; nhưng cũng có khi gọi đơn giản là “cắt tóc ông Lâm”, tức cái điểm hành nghề của ông nào tên Lâm, bao gồm cái ghế cho khách, gương soi và đồ nghề làm tóc, cái điểm tọa lạc đâu đó trên một con đường cụ thể từ năm này qua năm khác, chẳng có địa chỉ cụ thể, khách quen chỉ nhớ chỗ ông Lâm này ở vỉa hè đoạn nào.

Thời tôi còn đi học, trước cổng trường cấp Hai Thái Thịnh là một dãy các bác các chú làm nghề cắt tóc. Ngoài cắt tóc ra còn có lấy ráy tai, mấy ông thợ phải dùng cái đèn soi đội trên đầu để thao tác. Vỉa hè đoạn này không rộng, mấy cây phượng rễ mọc tràn lên cả gạch lát thành ra đoạn đường cứ thế nhấp nhô, chỗ nào phẳng thì thành “quán” cắt tóc. Tóc cắt xong thì cứ thế la liệt dưới đường cho đến khi có người công nhân tới dọn vào buổi tối, con đường đã thế còn có cái mùi khai khai của nước đái, nhiều hôm đi học về, bước đi mà bỗng dẫm phải đám tóc dưới đường, tôi không tránh khỏi cái cảm giác ghê ghê, rờn rợn.

Cắt tóc cho phụ nữ thì cần kín đáo và cẩn thận hơn. Mái tóc “nữ tính” là mái tóc dài, khỏe, tạo kiểu gọn gàng. Đi làm môi trường công sở hay đi học, cả nam cả nữ cũng vậy, tiêu chuẩn ăn mặc luôn đi cùng với nếp tóc tai. Có điều ở phụ nữ người ta luôn đòi hỏi sự đàng hoàng và chỉn chu trong lề lối hơn, giống như cách nhiều trường học có quy định yêu cầu con gái phải mặc áo dài còn con trai mặc đồng phục áo sơ mi. Trong nhiều mô hình tổ chức xã hội đó, cách thể hiện hình thức bản thân bị tối giản về hai cực “tính nam” và “tính nữ”.

Tôi lớn lên ở Hà Nội, cũng là thành phố lớn nên tôi có điều kiện được ở trong môi trường cởi mở hơn trong cách người ta đón nhận cá tính độc lập. Trong năm học, chúng tôi không được phép nhuộm tóc sáng màu, tức mấy màu xanh đỏ mà mái tóc tự nhiên con người không có được. Con trai thì không được để tóc dài còn con gái thì không được cắt tóc ngắn như con trai, còn cái gì quy được “như con trai” và “như con gái” thì chỉ có xung quanh tự ngầm hiểu. Thế là đến hè, vừa hết năm học là thanh niên đổ xô đi nhuộm tóc. Cái nết thành thị là vậy, vừa đàng hoàng mà vừa táo bạo, phá khuôn khổ, ít sát với cái hình dung về người Tràng An như trước nhưng vẫn đủ sự chuẩn mực trong lề lối thanh lịch. Ăn mặc và tóc tai trở thành cái để thể hiện bản sắc qua hình thức, nhưng nếu bỏ đi tính chủ thể của bản sắc đó thì nó đơn thuần biến thành hình thức, lề lối, cái để nhận diện. Ngày còn học cấp Ba, tôi gọi đó là quan sát xã hội. Những năm tháng học phim ở Đại học bên Pháp, tôi được biết cái quan sát đó thuộc phạm trù nghiên cứu về giới, cái mà bất kì ai nếu dành thời gian đủ lâu trên mạng xã hội cũng sẽ từng thấy qua mấy từ như performative, camp.

Cái tôi muốn nói ở đây là tư duy và phán xét xã hội không phải là thẩm quyền riêng của giới “tri thức nhiều chữ”, nó thuộc về những người đủ quan tâm tới thế giới xung quanh và dành thời gian quan sát nhân loại; bởi vì nhiều khi, sự khám phá về nỗi lo âu của bản thân, về thời cuộc của chúng ta không cần phải tìm đến Butler, Foucault hay các vị tiền bối để công nhận và khẳng định nó. Vấn đề là rất nhiều người trong chúng ta còn không để tâm tới cái sơ cấp nhất của sự trao đổi vốn văn hóa xã hội: đó là quan sát. Dường như cái nhìn của ta đang dần bị đánh lạc hướng bởi sự xâm nhập của nền tảng số, khả năng tập trung bị thuyên giảm, thành ra con người thời hiện đại dần đánh mất cái nhìn tổng quan về thế giới họ đang sống và trở thành “cá thể biểu diễn” đầy tính thụ động.

Dường như câu chuyện tóc xanh tóc đỏ kia, cùng trong cái diễn ngôn về biểu diễn căn tính nhưng đặt trong bối cảnh phương Tây, nó lại có thể bị đọc ra rất khác. Tôi sống ở Pháp được gần ba năm, cùng với sự hòa nhập của tôi vào thế giới phương Tây là sự đánh mất cái nhìn vô tư khi đứng trước những con người xa lạ. Không có sự vô tư nào trong cách ai đó thể hiện bản thân cả. Tôi luôn mang quan điểm tiêu cực đối với mạng xã hội, nhưng không thể phủ định được vai trò quan trọng của nó trong việc phô bày những tức cảnh vô vàn của xã hội, những gương mặt và cách nhân loại chúng ta đón nhận hình ảnh đó qua tấm màn hình dọc. Tóc xanh tóc đỏ, nếu đặt trong diễn ngôn chính trị, dường như là cách người dùng mạng xã hội đánh đồng và hoán dụ nhóm cánh tả, woke, những người queer, các nhóm có lối sống, tư tưởng phản đối hay thách thức văn hóa chính thống (counter-culture).

Cốt lõi không phải là màu tóc mà là cách họ chọn biểu diễn với chất liệu nội tại, với vị thế là người của nhóm thiểu số, họ đi ngược lại với đám đông. Tôi luôn tự coi bản thân không thuộc về kiểu văn hóa đại chúng, bởi vậy tôi bị cuốn hút bởi những người như này, mà đúng hơn là cái code mà họ biểu đạt qua ngoại hình. Đó là lỗi đánh đồng mà tôi đã ngây thơ mắc phải. Xã hội mà chúng ta đang sống là xã hội hình ảnh với thông tin liên tục. Đi kèm với nó là sự ra đời hàng loạt của các idol, hay thần tượng. Nếu idol có từ nguyên từ tiếng Hy Lạp cổ eidos để chỉ hình hài, dáng vật, tới tiếng Latin idolum để chỉ ảnh, rồi tới tiếng Pháp idole để chỉ ảnh, vật thể hiện hình tượng thánh thần nhằm mục đích sùng bái trong tôn giáo, thì phải chăng sự tiến hóa của ngôn ngữ đã báo hiệu cách thế giới đương đại nhìn nhận kiểu một tôn giáo mới: Truyền thông đại chúng? Ở đó, thần tượng mà chúng ta sùng bái là những nghệ sĩ, nhóm nhạc.

Để hình ảnh của họ gần gũi hơn với đám đông, họ cần khoác lên mình một diện mạo nổi bật hẳn, thật camp, có như vậy họ mới thoát ra khỏi cái tầm thường từ vị trí khán giả. Đó là sự thay đổi liên tục của ngoại hình, trang phục, kiểu tóc. Hình ảnh của họ trở thành thương hiệu, có tính trao đổi mua bán, họ xuất hiện trên các biển hiệu quảng cáo, những 15 giây không thể bỏ qua của quảng cáo YouTube. Con người muốn thoát khỏi sự tầm thường sẽ dùng tới sự phóng chiếu, họ tiêu dùng những món đồ mà thần tượng của họ đại diện hay quảng cáo, mặc những bộ đồ nhìn thật đẹp như thần tượng của họ mặc, làm tóc cho giống kiểu tóc mà thần tượng của họ mới công bố qua bộ ảnh mới chụp hai tuần trước. Từ sự thụ động trong cách biểu diễn căn tính đó, đám đông bị cuốn vào cái guồng vận động của chủ nghĩa tiêu dùng.

Mấy ngày gần đây, sự chú ý của tôi bị đẩy vào câu chuyện lằng nhằng xoay quanh MV mới ra của Sơn Tùng MTP do Antiantiart (AAA) sản xuất. Tạm bỏ qua những tranh cãi về lời nhạc hơi ngây ngô của Sơn Tùng và mấy cáo buộc đạo nhái của AAA ra thì tôi muốn nhìn kĩ hơn vào cái style mà nhóm sáng tạo này thực hiện, vì dường như đó là cái mà đám đông phán xét, mà ở đó tôi không ngoại trừ, thường bỏ qua khi “bóc phốt” sản phẩm của họ. Nguyên nhân cho sự dè dặt của những bình phẩm dựa trên chất lượng thể hiện của các tác phẩm từ AAA, ở đây muốn nói tới mặt hình thức, có lẽ đến từ việc họ quá xuất sắc về mặt kĩ thuật. Không thể phủ nhận được sự kì công trong quay phim, dựng hình, kĩ xảo hay biên đạo của một tác phẩm AAA, vì thứ ngôn ngữ mà chúng truyền đạt được luôn gần như tuyệt đối trong sự nhất quán, trôi chảy: tiết tấu cắt cảnh nhịp nhàng, khung hình tuân thủ các tỉ lệ thuận của bố cục, kĩ xảo 3D vô cùng tỉ mỉ... Đó là thứ ngôn ngữ dễ tiếp thu, dễ thuyết phục.

Chúng ta có thể nói điều tương tự với MV Gội đầu của Thắng không? Gội đầu kể câu chuyện đầy trừu tượng mà không nhiều nghệ sĩ Việt dám kể: Cảnh đời bên lề, người lao động, người queer. Một MV ít glam hơn những gì chúng ta thường thấy ở AAA mà ở đó, nó chọn theo cái thẩm mỹ vô cùng thô, gai góc, “bẩn thỉu”. Khi xem MV này, tôi tìm thấy vài điểm tương đồng với bộ phim I don’t want to sleep alone của đạo diễn Thái Minh Lượng (Tsai Ming-liang): motif căn nhà trống hoang tàn trở thành nơi ngụ cư của những kẻ ngoài rìa, cảnh sống thân mật là cái giường, cái chiếu cũ bẩn, người mất khả năng vận động cần tới sự chăm sóc, chuyện tình tay ba với yếu tố queer. Khác với cái điện ảnh chậm của tác giả người Đài Loan với những trần trụi của không gian hiện thực, Gội đầu giống như một sân khấu ngoạn mục với sự dồn dập của hình ảnh “bị” trau chuốt tới mức đẹp mắt: Những cú máy nhanh gần như luôn đặt trong chuyển động, chuyển cảnh liên tục bằng đa dạng của góc rộng, trung, cận, color grading có tính tương phản cao. Một chất liệu quá sắc nét, nó vô tình thẩm mỹ hóa câu chuyện ít hào nhoáng mà trong đó hình ảnh của những con người thuộc nhóm yếu thế bị phô diễn vì mục đích nghệ thuật. Xu hướng chúng ta đang bị ngã vào khi tiếp cận nghệ thuật đó là tính tham chiếu không thể tránh khỏi, bởi hình ảnh “di cư” không ngừng từ hệ sinh thái này tới hệ sinh thái khác, truyền thông, quảng cáo, văn hóa phẩm, đến khi chúng về với tác phẩm đương đại thì thứ còn lưu giữ được từ hình ảnh nguyên bản là chất bề mặt, trong khi tinh thần gốc đã bị lược bỏ dần. Các nghệ sĩ hiện đại, họ có đang nhìn chủ thể của họ qua lăng kính tư sản? Chúng ta ở vị trí khán giả, chúng ta có đang nhìn các tác phẩm bằng sự sùng bái hàng hóa mà Marx đã đề cập?

Nghệ thuật và khả năng tiêu thụ của đại chúng là hai tác nhân có khả năng thao túng lẫn nhau, bởi vậy không phải ngẫu nhiên mà chúng ta bị thu hút bởi sự hoành tráng liên tục. Đó là nhịp độ của xã hội đang mưu cầu một cuộc cách mạng công nghiệp, một cú nhảy vọt kinh tế. Quay lại với MV Come my way của Sơn Tùng, ta được chứng kiến những chất liệu văn hóa Việt Nam đặt giữa bối cảnh nhuốm màu cyberpunk rất ngoạn mục. Vẫn là những đường nét thường thấy trong sản phẩm của AAA: đồ họa 3D sắc nét, màu sắc tương phản mạnh, tiết tấu dồn dập, biên đạo múa nhịp nhàng tăm tắp như cỗ máy vận hành trơn tru bởi ngàn bánh răng.

Cùng là ấn tượng và xúc cảm đó, ta bỗng thấy một video ca nhạc lại không khác một video quảng bá doanh nghiệp là bao. Tôi đang nói đến Tự hào bay cao, sản phẩm truyền thông của Vingroup hợp tác với AAA nhân dịp kỉ niệm 30 năm thành lập tập đoàn. Hình ảnh gây ấn tượng mạnh nhất cho tôi ở sản phẩm này đó là khoảnh khắc cánh tay robot cầm dùi đánh trống da dẫn nhịp cho bước đi về phía trước của đoàn người. Những người áo xanh, áo trắng hòa chung làm một, một kiểu khung cảnh quá lí tưởng mà ở đó giai cấp bị xóa nhòa, chúng ta xem mà tưởng như được chứng kiến cái như hứa hẹn là utopia của Việt Nam. Hiện thực: Đây là một tập đoàn tư nhân. Lựa chọn sáng tạo ở đây đã vô tình đưa vị trí một cá nhân lên đại diện cả một dân tộc. Đó là sự tô vẽ lên chất liệu, tô vẽ lại đám đông. Câu chuyện về một tập đoàn đa ngành ở Việt Nam đang dần trở thành đơn cực cho gần như toàn bộ mọi khía cạnh tiêu dùng không còn là điều gì mới, ở đó chúng ta ái mộ thành tựu cá nhân, đột phá công nghệ. Nói chẳng xa đâu, đề thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông 2026 đã thực sự yêu cầu thí sinh viết đoạn văn nghị luận trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những “Steve Jobs Việt Nam”? Đứng trong công cuộc quá độ lên chủ nghĩa xã hội, liệu Việt Nam có cần thêm một vị tỉ phú? Tại sao chúng ta lại nhìn vào nền tư bản chủ nghĩa và hân hoan cho cá nhân đại diện cho hệ thống bóc lột đó?

Trong xã hội diễn cảnh, nơi hình ảnh chim lạc từ họa tiết trống đồng Đông Sơn được cách điệu 3D, sải cánh với những chuyển động cơ học, hay là cánh tay robot đánh trống dường như mơ hồ báo trước thời đại xâm nhập hàng loạt của trí tuệ nhân tạo (AI), nơi mà tranh minh họa sách giáo khoa của học sinh được “vẽ” bằng máy móc, người làm nghệ thuật đi tới rủi ro đánh mất chất liệu nguyên thủy, đó là những văn hóa dân gian, những sản phẩm được tham chiếu và thậm chí là đám đông, người khán giả mà họ chọn tô vẽ và hướng tới. Đó cũng là cách mà AI hoạt động, chúng tiếp cận nguồn dữ liệu rải rác khắp Internet, ăn cắp và thao túng dữ liệu ấy để tạo ra thành phẩm giống với con người nhất có thể. “Nghệ thuật” AI là phi nhân tính. Người làm nghệ thuật ở thời đại mới bởi vậy không được phép sáng tạo một cách thụ động từ những thặng dư của xã hội diễn cảnh ấy.

Trong Gội đầu, MV kể về câu chuyện tình tay ba. Gã trai và cô người tình yêu nhau say đắm. Nhân vật mặc trang phục drag chăm sóc kẻ bệnh. Bốn bọn họ có vẻ như chung sống với nhau, một cảnh sống sơ xác, tạm bợ. Gã trai dường như ám ảnh với việc gội đầu, hắn gội để gột rửa những bẩn thỉu, ô uế bám trên người, gột rửa đi bi kịch xã hội bám trên số phận hắn. Hắn làm vậy để trở nên vừa vặn với tình yêu, rằng bộ tóc đã trở thành hình ảnh đại diện cho con người hắn. Cô drag, cô cũng yêu hắn nhưng bị hắn khinh ghét, gạt ra ngoài lề. Thế là cô lấy đi chai dầu gội của hắn. Mất đi thứ yếu phẩm, hắn đành phải cạo đi bộ tóc. Kết hợp với đoạn bridge của Thắng, đây chính là khoảnh khắc gột rửa, catharsis cao trào nhất trong câu chuyện. Song song với hình ảnh gã cạo đi mái tóc đó là cô drag nhìn vào gương kêu khóc và lột đi mái tóc giả màu vàng của mình. Sự thanh tẩy thực sự ở đây chính là khoảnh khắc con người ý thức được sự biểu diễn căn tính của mình. Cái “tóc” trở thành phản đề cho hành động “gội đầu”.

***

Tóc xanh tóc đỏ, tóc ngắn tóc dài. Ý chí tự do cho phép con người hiện đại được thể hiện cá tính của họ qua muôn hình vạn trạng của thể xác. Sự tiện lợi của xã hội đương đại cho phép ta khả năng chia sẻ và tiếp nhận thông tin, hình ảnh một cách liên tục. Giữa những mặt lợi của sự tiện đó là rủi ro mà hình ảnh trở thành thước đo cho nhận thức, biểu đạt cảm xúc; giống như cách một bức ảnh của nơi chiến sự đổ nát thu hút cái nhìn của ta hơn khi trong bức ảnh thể hiện được cái pathos của sự đau đớn, hãi hùng của nạn nhân từ cái bạo lực vô cùng của bom đạn. Ta chỉ thương xót cho nhân loại khi thấy máu đã đổ. Nghệ thuật thị giác của thời đại mới phải có ý thức, trách nhiệm về chất liệu mà nó thể hiện, và khán giả của thứ nghệ thuật đó cần phải có tư duy phê phán khi tiếp nhận nó.

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Phẩm giá và công bằng xã hội cho nhóm yếu thế”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.