Trung Quốc “trỗi dậy” về trí tuệ nhân tạo, có gì đáng chú ý?
Tác động kinh tế, cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung, gián đoạn thị trường lao động, và ảnh hưởng toàn cầu là những từ khóa để hiểu hơn về sức mạnh và tham vọng AI của Bắc Kinh.
Với các khoản đầu tư chiến lược, những đột phá trong các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI), và tốc độ áp dụng nhanh chóng, Trung Quốc khẳng định mình là một lực lượng thống trị trong cuộc đua AI. Dù có quá nhiều điều để bàn về sự “trỗi dậy” của Trung Quốc trong lĩnh vực AI, nhưng các mối quan tâm có thể được gói gọn trong bốn vấn đề chính: tác động kinh tế, cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung, sự gián đoạn thị trường lao động, và ảnh hưởng toàn cầu.
Tác động kinh tế
Sự phát triển về AI của Trung Quốc đang diễn ra với tốc độ như vũ bão. Và cơn bão AI từ quốc gia tỷ dân có khả năng tác động sâu sắc đến tăng trưởng kinh tế của quốc gia này. Theo nghiên cứu của Goldman Sachs, những tiến bộ trong các mô hình AI, chẳng hạn như những mô hình được phát triển bởi DeepSeek, có thể đẩy nhanh việc áp dụng AI ở Trung Quốc và có khả năng đẩy sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc nội (GDP) lên 0,2–0,3 điểm phần trăm vào năm 2030.
Vì sao GDP của Trung Quốc có thể gia tăng với việc áp dụng AI? Sự tăng trưởng của cường quốc này được thúc đẩy bởi năng suất và hiệu quả cao. Trong các lĩnh vực mà AI có thể tự động hóa các nhiệm vụ thì chi phí lao động thấp hơn và sản lượng sẽ cao hơn. Nghiên cứu của Asia Society lưu ý rằng AI đã nổi lên như một lực lượng chuyển đổi trong nền kinh tế Trung Quốc, thúc đẩy đổi mới và tăng trưởng kinh tế trên nhiều ngành công nghiệp. AI đang chuyển đổi ngành sản xuất của Trung Quốc từ sản xuất chi phí thấp sang công nghệ sản xuất chính xác. Các công nghệ tiên tiến như robot cộng tác (Cobots) và bản sao kỹ thuật số giúp nâng cao thiết kế quy trình, phát triển sản phẩm và hiệu quả tổng thể - từ đó giúp gia tăng giá trị kinh tế.
Bên cạnh đó, AI thúc đẩy đổi mới, tiết kiệm tài nguyên và phát triển nền kinh tế xanh. Điều này phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế chất lượng cao, năng lượng sạch, và bảo vệ môi trường của chính phủ Trung Quốc. Ngoài ra, các giải pháp do AI thúc đẩy là một phần không thể thiếu trong mục tiêu “carbon kép” (dual carbon) của Trung Quốc, hướng tới đạt đỉnh phát thải carbon trước năm 2030 và đạt mức trung hòa carbon vào năm 2060, khi giúp hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang các nguồn năng lượng mới và các hoạt động bền vững. Hiện có hơn 800 công ty lớn của Trung Quốc đã cam kết đạt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050 bằng cách triển khai các quy trình tự động tiết kiệm năng lượng và áp dụng AI.
Tuy nhiên, trong khi AI có thể nâng cao hiệu suất kinh tế, nó cũng gây ra một số thách thức như làm trầm trọng thêm áp lực giảm phát và khiến người lao động mất việc làm trong một số lĩnh vực như sản xuất và công nghiệp, ngân hàng và tài chính, cùng các ngành bán lẻ và dịch vụ. Đáng nói là các công việc có tính chất “lặp đi lặp lại” và không cần quá nhiều trí tuệ có thể bị AI thay thế, từ đó dẫn đến chuyển đổi lực lượng lao động và khiến giới trẻ Trung Quốc đối diện với rủi ro thất nghiệp ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung
Sự phát triển nhanh chóng của AI cũng khiến cạnh tranh công nghệ toàn cầu, đặc biệt là giữa Trung Quốc với Mỹ, trở nên trầm trọng hơn. Các khoản đầu tư chiến lược của Trung Quốc vào nghiên cứu và phát triển (R&D) AI đã đưa cường quốc này lên vị trí dẫn đầu trong lĩnh vực AI, từ đó thách thức sự thống trị của các gã khổng lồ công nghệ phương Tây. Sự xuất hiện của các mô hình AI tinh vi với chi phí thấp hơn các mô hình của Mỹ, chẳng hạn như những mô hình AI mới như DeepSeek, QwQ-32B của Alibaba, Yuanbao của Tencent, và Manus, có thể đẩy nhanh việc áp dụng AI trên toàn cầu, thúc đẩy cạnh tranh và đổi mới giữa hai quốc gia có tiềm lực công nghệ và chế tạo hàng đầu thế giới.
Báo cáo công tác của chính phủ Trung Quốc gần đây đã kêu gọi đất nước “thúc đẩy các ngành công nghiệp mới nổi và các ngành công nghiệp của tương lai” như sản xuất sinh học, công nghệ lượng tử, AI hiện thân (embodied AI) và công nghệ 6G. Giờ đây tham vọng của Trung Quốc còn lớn hơn, đó là biến đất nước trở thành một “siêu thị trường AI”.
Nhằm hạn chế Trung Quốc tiếp cận các thành phần quan trọng cần thiết cho phát triển AI, Mỹ đã áp đặt các hạn chế xuất khẩu đối với các công nghệ chip và AI tiên tiến của nước này. Tuy nhiên, các lệnh hạn chế cũng thúc đẩy Trung Quốc đổi mới, đặc biệt là trong sản xuất chip. Để ứng phó với những lệnh cấm từ Mỹ, Bắc Kinh đã tăng cường phát triển chip AI nội địa và giảm sự phụ thuộc vào công nghệ phương Tây. Xu hướng này sẽ còn tiếp diễn khi Trung Quốc đang quyết tâm đầu tư vào khoa học - công nghệ để sớm trở thành cường quốc công nghệ, đặc biệt là thông qua bước chuyển chiến lược từ “sao chép” sang “sáng tạo” để tự chủ về công nghệ.
Các chuyên gia từ Thung lũng Silicon nhấn mạnh rằng những tiến bộ của Trung Quốc trong AI, mà gần đây là DeepSeek, là một phần của chiến lược rộng lớn hơn nhằm đạt được sự độc lập và khả năng phục hồi công nghệ, đồng thời cảnh báo rằng điều này có thể làm thay đổi toàn bộ cảnh quan công nghệ toàn cầu. Mark Greeven, giáo sư Đổi mới và Chiến lược tại Viện Phát triển Quản lý Quốc tế và là chuyên gia hàng đầu về ngành công nghệ của Trung Quốc, nhấn mạnh rằng mục tiêu táo bạo của Bắc Kinh là trở thành nhà lãnh đạo toàn cầu trong AI vào năm 2030; tham vọng này có thể giúp nền kinh tế Trung Quốc đạt 600 tỷ USD mỗi năm.
Nguy hiểm là sự đối đầu Mỹ - Trung về AI đang làm chia rẽ thị trường công nghệ toàn cầu. Hai cường quốc có thể sử dụng chuỗi cung ứng của mình để xuất khẩu AI hoặc chip máy tính được sử dụng để tạo và chạy các AI đó. Và điều này có thể kéo theo sự “phân biệt” hay “loại trừ” trong việc sử dụng các công nghệ AI. Nghiêm trọng hơn là sự phát triển nhanh chóng của AI làm dấy lên mối lo ngại về lỗ hổng chiến lược, tình huống tiến thoái lưỡng nan về đạo đức, làm phức tạp thêm sự phân mảnh về quan hệ quốc tế và quản trị toàn cầu.
Tại Hội nghị Thượng đỉnh AI diễn ra tại Paris vào tháng 2, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã đề cập về “những thế lực nước ngoài thù địch” (hostile foreign adversaries) đã sử dụng AI làm vũ khí cho mục đích giám sát và kiểm duyệt đồng thời cảnh báo mối nguy về việc hợp tác với các chế độ độc tài (authoritarian regimes). Không quá khó để nhận ra rằng các cáo buộc của Vance ám chỉ đến mối nguy đến từ các công nghệ kiểm soát dựa trên AI của Trung Quốc.
Cạnh tranh công nghệ AI giữa Mỹ và Trung Quốc không chỉ giới hạn trong các lợi ích kinh tế, mà nó còn liên quan đến chủ quyền công nghệ và ảnh hưởng. Một câu hỏi đơn giản là: Liệu bạn có sẵn sàng chia sẻ các công nghệ tiên tiến với đối thủ, khi việc đánh mất “cần câu cơm” đồng nghĩa với việc đối thủ có thể hái ra tiền từ công cụ chiến lược lấy từ trong tay bạn? Nhưng còn nhiều vấn đề khác phức tạp hơn: Việc bị xem là “kẻ dưới cơ” về AI có thể được diễn giải như sự yếu kém về quản trị quốc gia hay không? Thống trị AI có giúp nâng cao tinh thần chủ nghĩa dân tộc và vị thế đất nước?
Gián đoạn thị trường lao động
Tác động của AI lên thị trường lao động cũng là vấn đề đáng quan ngại. Mặc dù có thể tạo ra cơ hội việc làm mới trong các lĩnh vực công nghệ thông qua việc tăng năng suất và tăng trưởng kinh tế, AI gây ra rủi ro về việc mất việc làm trong các ngành công nghiệp mà các nhiệm vụ có thể được tự động hóa.
Cụ thể, khi AI “trưởng thành” và được tích hợp nhiều hơn vào các ngành công nghiệp khác nhau, nó sẽ gây ra tình trạng mất việc làm trên diện rộng, đặc biệt là nếu công nhân không được đào tạo lại với kiến thức và kỹ năng tốt để thích nghi với các công nghệ mới. Có ước tính cho rằng AI và các công nghệ liên quan có thể thay thế khoảng 26% số việc làm hiện có ở Trung Quốc trong hai thập kỷ tới. Những người có kỹ năng trung bình cũng có thể bị mất việc khi mà công việc của họ rất dễ dàng bị thay thế bởi công nghệ tự động hóa.
Các công nghệ AI, chẳng hạn như robot và máy bay không người lái, có thể tự động hóa các nhiệm vụ lặp đi lặp lại và thường xuyên. Chúng cũng có khả năng thay thế người lao động trong các lĩnh vực tryền thống như sản xuất và nông nghiệp. Một nghiên cứu cho thấy có tới 54% việc làm ở Trung Quốc có nguy cơ cao bị AI thay thế.
Mối nguy này không chỉ được thể hiện qua các con số về nguy cơ người lao động bị mất việc làm. Rủi ro còn chiếm vị trí quan trọng trong các chương trình nghị sự. Tại kỳ họp “Lưỡng Hội” (Two Sessions) vào tháng 3, các nhà lập pháp và cố vấn chính trị Trung Quốc đã thúc giục những cải cách về hệ thống giáo dục để ứng phó với những thách thức do AI mang lại. Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh rằng hệ thống giáo dục của Trung Quốc phải thay đổi để đào tạo ra những tài năng khoa học cần thiết cho tham vọng công nghệ lớn lao của đất nước.
Trong bối cảnh ảm đạm đó, những người trẻ tìm việc ở Trung Quốc đối mặt với những thách thức liên quan đến tình trạng thiếu hụt nhân tài và thay đổi việc làm. Họ phải thích nghi với kỹ năng mới và bối cảnh kinh tế có nhiều chuyển biến với công nghệ mới, nhất là phải có khả năng sử dụng AI và làm quen với môi trường áp dụng AI để chuẩn bị cho các cơ hội việc làm.
Ảnh hưởng toàn cầu
Ngành công nghiệp AI của Trung Quốc đang trải qua sự tăng trưởng nhanh chóng, với các công ty như DeepSeek, MiniMax và Shengshu AI đạt được những thành tựu đáng kể và đang thúc đẩy sự tiến bộ trong các ứng dụng AI ở nhiều ngành công nghiệp. Với ngân sách nhỏ nhưng tạo được cú sốc lớn, DeepSeek và thành công của nó khuyến khích sự mở rộng, tiếp bước, và cạnh tranh của các công ty AI nhỏ trong nước. Cụ thể, MiniMax nhanh chóng nổi lên như một người chơi quan trọng trong cảnh quan AI mới, tập trung vào các ứng dụng hướng đến người tiêu dùng và các mô hình AI quy mô lớn. Trong khi đó, Shengshu AI đang cạnh tranh với công cụ tạo video của OpenAI và thể hiện khả năng đổi mới của Trung Quốc trong sản xuất video AI.
Sự tập trung chiến lược của Trung Quốc vào AI là một phần của chương trình công nghệ rộng lớn hơn, bao gồm sản xuất tiên tiến, tính toán lượng tử và công nghệ sinh học, nhằm đạt được chủ quyền công nghệ và khả năng phục hồi kinh tế. Ngành công nghiệp AI của nước này đang phát triển thần tốc và có giá trị hơn 70 tỷ USD với hệ sinh thái năng động gồm hơn 4.300 công ty. Đáng nói là ảnh hưởng này vượt ra ngoài các lĩnh vực kinh tế, vì những tiến bộ AI của Trung Quốc có thể định hình các tiêu chuẩn và quy định toàn cầu, có khả năng ảnh hưởng đến cách các quốc gia khác phát triển và triển khai công nghệ AI.
Tuy nhiên, việc Trung Quốc sử dụng AI để tăng cường khả năng giám sát và kiểm soát các nền tảng kỹ thuật số là mối nguy rõ rệt. Việc siết chặt các nền tảng này có thể gây ra những tác động nghiêm trọng lên quyền riêng tư và an ninh toàn cầu. Đáng nói là Bắc Kinh đã phát triển các công cụ AI để giám sát và kiểm soát thông tin trên mạng xã hội, bao gồm cả việc theo dõi các bài đăng “chống Trung Quốc” trên mạng xã hội ở các nước phương Tây.
Báo cáo của phòng thí nghiệm OpenAI công bố vào tháng 2 cho biết công cụ giám sát có tên “Peer Review” đã sử dụng AI để theo dõi và phân tích các diễn ngôn trực tuyến. Công cụ này cũng có thể tạo ra các báo cáo với thời gian thực về các cuộc biểu tình và hoạt động bất đồng chính kiến, sau đó cung cấp thông tin tình báo cho các cơ quan an ninh Trung Quốc. Ngoài ra, cũng có những báo cáo về các chiến dịch thông tin sai lệch được hỗ trợ bởi AI từ Trung Quốc để tạo ra các bài đăng tiếng Anh nhằm chỉ trích những người bất đồng chính kiến.
Không dừng lại ở đó, việc Trung Quốc đang xuất khẩu công nghệ giám sát AI (surveillance AI) sang các quốc gia khác, đặc biệt là các chế độ chuyên chế (authoritarian regimes) như Zimbabwe, Uganda, Venezuela, Iran, có thể giúp các chế độ này duy trì và mở rộng quyền lực, làm suy yếu quyền tự do ngôn luận, và hạn chế sự phát triển của các lực lượng dân chủ. Tự bản thân AI là trung lập về chính trị, tuy nhiên, việc sử dụng chúng cho mục đích kiểm soát có thể biến con người trở thành những con cừu và những cỗ máy chỉ biết vâng lời theo các chương trình được lập trình sẵn. Một mô hình quốc gia giám sát mà George Orwell từng quan ngại đang dần trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Giờ đây AI đang được các chế độ độc tài sử dụng để kiểm soát tự do tư tưởng của người dân, rõ nhất là thông qua thu thập dữ liệu hàng loạt, giám sát truyền thông xã hội, thao túng thông tin, và lấy đi tiếng nói riêng tư của các cá nhân.
***
Sự bứt phá ngoạn mục của Bắc Kinh nói với chúng ta rằng AI chính là “cái lõi” của các tiến bộ công nghệ. Trong khi AI có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đổi mới công nghệ tại nền kinh tế lớn thứ hai thế giới thì sự trỗi dậy “quá nhanh, quá nguy hiểm” của AI cũng gây ra tình trạng mất việc làm, làm gay gắt thêm cạnh tranh công nghệ giữa Trung Quốc và Mỹ, đồng thời làm thay đổi các động lực kinh tế toàn cầu.
Trong bức tranh tổng thể về sự phát triển nhanh chóng và ảnh hưởng gia tăng về AI của Trung Quốc, có lẽ không quá lời khi nhận định rằng xu hướng các công ty công nghệ của nước này ngày càng tham vọng và tiếp tục tìm kiếm những đột phá lớn lao theo các mô hình “phi phương Tây” hay ít lệ thuộc nhất vào phương Tây sẽ còn tiếp tục.
Giờ đây, ai kiểm soát được dòng chảy của AI có khả năng kiểm soát được sự phát triển của công nghệ, qua đó kiểm soát được các lĩnh vực liên quan khác, đặc biệt là kinh tế và quân sự. Tại Trung Quốc, sức ảnh hưởng của AI chưa bao giờ lớn lao và nguy hiểm như lúc này.
Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.
Với các khoản đầu tư chiến lược, những đột phá trong các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI), và tốc độ áp dụng nhanh chóng, Trung Quốc khẳng định mình là một lực lượng thống trị trong cuộc đua AI. Dù có quá nhiều điều để bàn về sự “trỗi dậy” của Trung Quốc trong lĩnh vực AI, nhưng các mối quan tâm có thể được gói gọn trong bốn vấn đề chính: tác động kinh tế, cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung, sự gián đoạn thị trường lao động, và ảnh hưởng toàn cầu.
Tác động kinh tế
Sự phát triển về AI của Trung Quốc đang diễn ra với tốc độ như vũ bão. Và cơn bão AI từ quốc gia tỷ dân có khả năng tác động sâu sắc đến tăng trưởng kinh tế của quốc gia này. Theo nghiên cứu của Goldman Sachs, những tiến bộ trong các mô hình AI, chẳng hạn như những mô hình được phát triển bởi DeepSeek, có thể đẩy nhanh việc áp dụng AI ở Trung Quốc và có khả năng đẩy sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc nội (GDP) lên 0,2–0,3 điểm phần trăm vào năm 2030.
Vì sao GDP của Trung Quốc có thể gia tăng với việc áp dụng AI? Sự tăng trưởng của cường quốc này được thúc đẩy bởi năng suất và hiệu quả cao. Trong các lĩnh vực mà AI có thể tự động hóa các nhiệm vụ thì chi phí lao động thấp hơn và sản lượng sẽ cao hơn. Nghiên cứu của Asia Society lưu ý rằng AI đã nổi lên như một lực lượng chuyển đổi trong nền kinh tế Trung Quốc, thúc đẩy đổi mới và tăng trưởng kinh tế trên nhiều ngành công nghiệp. AI đang chuyển đổi ngành sản xuất của Trung Quốc từ sản xuất chi phí thấp sang công nghệ sản xuất chính xác. Các công nghệ tiên tiến như robot cộng tác (Cobots) và bản sao kỹ thuật số giúp nâng cao thiết kế quy trình, phát triển sản phẩm và hiệu quả tổng thể - từ đó giúp gia tăng giá trị kinh tế.
Bên cạnh đó, AI thúc đẩy đổi mới, tiết kiệm tài nguyên và phát triển nền kinh tế xanh. Điều này phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế chất lượng cao, năng lượng sạch, và bảo vệ môi trường của chính phủ Trung Quốc. Ngoài ra, các giải pháp do AI thúc đẩy là một phần không thể thiếu trong mục tiêu “carbon kép” (dual carbon) của Trung Quốc, hướng tới đạt đỉnh phát thải carbon trước năm 2030 và đạt mức trung hòa carbon vào năm 2060, khi giúp hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang các nguồn năng lượng mới và các hoạt động bền vững. Hiện có hơn 800 công ty lớn của Trung Quốc đã cam kết đạt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050 bằng cách triển khai các quy trình tự động tiết kiệm năng lượng và áp dụng AI.
Tuy nhiên, trong khi AI có thể nâng cao hiệu suất kinh tế, nó cũng gây ra một số thách thức như làm trầm trọng thêm áp lực giảm phát và khiến người lao động mất việc làm trong một số lĩnh vực như sản xuất và công nghiệp, ngân hàng và tài chính, cùng các ngành bán lẻ và dịch vụ. Đáng nói là các công việc có tính chất “lặp đi lặp lại” và không cần quá nhiều trí tuệ có thể bị AI thay thế, từ đó dẫn đến chuyển đổi lực lượng lao động và khiến giới trẻ Trung Quốc đối diện với rủi ro thất nghiệp ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung
Sự phát triển nhanh chóng của AI cũng khiến cạnh tranh công nghệ toàn cầu, đặc biệt là giữa Trung Quốc với Mỹ, trở nên trầm trọng hơn. Các khoản đầu tư chiến lược của Trung Quốc vào nghiên cứu và phát triển (R&D) AI đã đưa cường quốc này lên vị trí dẫn đầu trong lĩnh vực AI, từ đó thách thức sự thống trị của các gã khổng lồ công nghệ phương Tây. Sự xuất hiện của các mô hình AI tinh vi với chi phí thấp hơn các mô hình của Mỹ, chẳng hạn như những mô hình AI mới như DeepSeek, QwQ-32B của Alibaba, Yuanbao của Tencent, và Manus, có thể đẩy nhanh việc áp dụng AI trên toàn cầu, thúc đẩy cạnh tranh và đổi mới giữa hai quốc gia có tiềm lực công nghệ và chế tạo hàng đầu thế giới.
Báo cáo công tác của chính phủ Trung Quốc gần đây đã kêu gọi đất nước “thúc đẩy các ngành công nghiệp mới nổi và các ngành công nghiệp của tương lai” như sản xuất sinh học, công nghệ lượng tử, AI hiện thân (embodied AI) và công nghệ 6G. Giờ đây tham vọng của Trung Quốc còn lớn hơn, đó là biến đất nước trở thành một “siêu thị trường AI”.
Nhằm hạn chế Trung Quốc tiếp cận các thành phần quan trọng cần thiết cho phát triển AI, Mỹ đã áp đặt các hạn chế xuất khẩu đối với các công nghệ chip và AI tiên tiến của nước này. Tuy nhiên, các lệnh hạn chế cũng thúc đẩy Trung Quốc đổi mới, đặc biệt là trong sản xuất chip. Để ứng phó với những lệnh cấm từ Mỹ, Bắc Kinh đã tăng cường phát triển chip AI nội địa và giảm sự phụ thuộc vào công nghệ phương Tây. Xu hướng này sẽ còn tiếp diễn khi Trung Quốc đang quyết tâm đầu tư vào khoa học - công nghệ để sớm trở thành cường quốc công nghệ, đặc biệt là thông qua bước chuyển chiến lược từ “sao chép” sang “sáng tạo” để tự chủ về công nghệ.
Các chuyên gia từ Thung lũng Silicon nhấn mạnh rằng những tiến bộ của Trung Quốc trong AI, mà gần đây là DeepSeek, là một phần của chiến lược rộng lớn hơn nhằm đạt được sự độc lập và khả năng phục hồi công nghệ, đồng thời cảnh báo rằng điều này có thể làm thay đổi toàn bộ cảnh quan công nghệ toàn cầu. Mark Greeven, giáo sư Đổi mới và Chiến lược tại Viện Phát triển Quản lý Quốc tế và là chuyên gia hàng đầu về ngành công nghệ của Trung Quốc, nhấn mạnh rằng mục tiêu táo bạo của Bắc Kinh là trở thành nhà lãnh đạo toàn cầu trong AI vào năm 2030; tham vọng này có thể giúp nền kinh tế Trung Quốc đạt 600 tỷ USD mỗi năm.
Nguy hiểm là sự đối đầu Mỹ - Trung về AI đang làm chia rẽ thị trường công nghệ toàn cầu. Hai cường quốc có thể sử dụng chuỗi cung ứng của mình để xuất khẩu AI hoặc chip máy tính được sử dụng để tạo và chạy các AI đó. Và điều này có thể kéo theo sự “phân biệt” hay “loại trừ” trong việc sử dụng các công nghệ AI. Nghiêm trọng hơn là sự phát triển nhanh chóng của AI làm dấy lên mối lo ngại về lỗ hổng chiến lược, tình huống tiến thoái lưỡng nan về đạo đức, làm phức tạp thêm sự phân mảnh về quan hệ quốc tế và quản trị toàn cầu.
Tại Hội nghị Thượng đỉnh AI diễn ra tại Paris vào tháng 2, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã đề cập về “những thế lực nước ngoài thù địch” (hostile foreign adversaries) đã sử dụng AI làm vũ khí cho mục đích giám sát và kiểm duyệt đồng thời cảnh báo mối nguy về việc hợp tác với các chế độ độc tài (authoritarian regimes). Không quá khó để nhận ra rằng các cáo buộc của Vance ám chỉ đến mối nguy đến từ các công nghệ kiểm soát dựa trên AI của Trung Quốc.
Cạnh tranh công nghệ AI giữa Mỹ và Trung Quốc không chỉ giới hạn trong các lợi ích kinh tế, mà nó còn liên quan đến chủ quyền công nghệ và ảnh hưởng. Một câu hỏi đơn giản là: Liệu bạn có sẵn sàng chia sẻ các công nghệ tiên tiến với đối thủ, khi việc đánh mất “cần câu cơm” đồng nghĩa với việc đối thủ có thể hái ra tiền từ công cụ chiến lược lấy từ trong tay bạn? Nhưng còn nhiều vấn đề khác phức tạp hơn: Việc bị xem là “kẻ dưới cơ” về AI có thể được diễn giải như sự yếu kém về quản trị quốc gia hay không? Thống trị AI có giúp nâng cao tinh thần chủ nghĩa dân tộc và vị thế đất nước?
Gián đoạn thị trường lao động
Tác động của AI lên thị trường lao động cũng là vấn đề đáng quan ngại. Mặc dù có thể tạo ra cơ hội việc làm mới trong các lĩnh vực công nghệ thông qua việc tăng năng suất và tăng trưởng kinh tế, AI gây ra rủi ro về việc mất việc làm trong các ngành công nghiệp mà các nhiệm vụ có thể được tự động hóa.
Cụ thể, khi AI “trưởng thành” và được tích hợp nhiều hơn vào các ngành công nghiệp khác nhau, nó sẽ gây ra tình trạng mất việc làm trên diện rộng, đặc biệt là nếu công nhân không được đào tạo lại với kiến thức và kỹ năng tốt để thích nghi với các công nghệ mới. Có ước tính cho rằng AI và các công nghệ liên quan có thể thay thế khoảng 26% số việc làm hiện có ở Trung Quốc trong hai thập kỷ tới. Những người có kỹ năng trung bình cũng có thể bị mất việc khi mà công việc của họ rất dễ dàng bị thay thế bởi công nghệ tự động hóa.
Các công nghệ AI, chẳng hạn như robot và máy bay không người lái, có thể tự động hóa các nhiệm vụ lặp đi lặp lại và thường xuyên. Chúng cũng có khả năng thay thế người lao động trong các lĩnh vực tryền thống như sản xuất và nông nghiệp. Một nghiên cứu cho thấy có tới 54% việc làm ở Trung Quốc có nguy cơ cao bị AI thay thế.
Mối nguy này không chỉ được thể hiện qua các con số về nguy cơ người lao động bị mất việc làm. Rủi ro còn chiếm vị trí quan trọng trong các chương trình nghị sự. Tại kỳ họp “Lưỡng Hội” (Two Sessions) vào tháng 3, các nhà lập pháp và cố vấn chính trị Trung Quốc đã thúc giục những cải cách về hệ thống giáo dục để ứng phó với những thách thức do AI mang lại. Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh rằng hệ thống giáo dục của Trung Quốc phải thay đổi để đào tạo ra những tài năng khoa học cần thiết cho tham vọng công nghệ lớn lao của đất nước.
Trong bối cảnh ảm đạm đó, những người trẻ tìm việc ở Trung Quốc đối mặt với những thách thức liên quan đến tình trạng thiếu hụt nhân tài và thay đổi việc làm. Họ phải thích nghi với kỹ năng mới và bối cảnh kinh tế có nhiều chuyển biến với công nghệ mới, nhất là phải có khả năng sử dụng AI và làm quen với môi trường áp dụng AI để chuẩn bị cho các cơ hội việc làm.
Ảnh hưởng toàn cầu
Ngành công nghiệp AI của Trung Quốc đang trải qua sự tăng trưởng nhanh chóng, với các công ty như DeepSeek, MiniMax và Shengshu AI đạt được những thành tựu đáng kể và đang thúc đẩy sự tiến bộ trong các ứng dụng AI ở nhiều ngành công nghiệp. Với ngân sách nhỏ nhưng tạo được cú sốc lớn, DeepSeek và thành công của nó khuyến khích sự mở rộng, tiếp bước, và cạnh tranh của các công ty AI nhỏ trong nước. Cụ thể, MiniMax nhanh chóng nổi lên như một người chơi quan trọng trong cảnh quan AI mới, tập trung vào các ứng dụng hướng đến người tiêu dùng và các mô hình AI quy mô lớn. Trong khi đó, Shengshu AI đang cạnh tranh với công cụ tạo video của OpenAI và thể hiện khả năng đổi mới của Trung Quốc trong sản xuất video AI.
Sự tập trung chiến lược của Trung Quốc vào AI là một phần của chương trình công nghệ rộng lớn hơn, bao gồm sản xuất tiên tiến, tính toán lượng tử và công nghệ sinh học, nhằm đạt được chủ quyền công nghệ và khả năng phục hồi kinh tế. Ngành công nghiệp AI của nước này đang phát triển thần tốc và có giá trị hơn 70 tỷ USD với hệ sinh thái năng động gồm hơn 4.300 công ty. Đáng nói là ảnh hưởng này vượt ra ngoài các lĩnh vực kinh tế, vì những tiến bộ AI của Trung Quốc có thể định hình các tiêu chuẩn và quy định toàn cầu, có khả năng ảnh hưởng đến cách các quốc gia khác phát triển và triển khai công nghệ AI.
Tuy nhiên, việc Trung Quốc sử dụng AI để tăng cường khả năng giám sát và kiểm soát các nền tảng kỹ thuật số là mối nguy rõ rệt. Việc siết chặt các nền tảng này có thể gây ra những tác động nghiêm trọng lên quyền riêng tư và an ninh toàn cầu. Đáng nói là Bắc Kinh đã phát triển các công cụ AI để giám sát và kiểm soát thông tin trên mạng xã hội, bao gồm cả việc theo dõi các bài đăng “chống Trung Quốc” trên mạng xã hội ở các nước phương Tây.
Báo cáo của phòng thí nghiệm OpenAI công bố vào tháng 2 cho biết công cụ giám sát có tên “Peer Review” đã sử dụng AI để theo dõi và phân tích các diễn ngôn trực tuyến. Công cụ này cũng có thể tạo ra các báo cáo với thời gian thực về các cuộc biểu tình và hoạt động bất đồng chính kiến, sau đó cung cấp thông tin tình báo cho các cơ quan an ninh Trung Quốc. Ngoài ra, cũng có những báo cáo về các chiến dịch thông tin sai lệch được hỗ trợ bởi AI từ Trung Quốc để tạo ra các bài đăng tiếng Anh nhằm chỉ trích những người bất đồng chính kiến.
Không dừng lại ở đó, việc Trung Quốc đang xuất khẩu công nghệ giám sát AI (surveillance AI) sang các quốc gia khác, đặc biệt là các chế độ chuyên chế (authoritarian regimes) như Zimbabwe, Uganda, Venezuela, Iran, có thể giúp các chế độ này duy trì và mở rộng quyền lực, làm suy yếu quyền tự do ngôn luận, và hạn chế sự phát triển của các lực lượng dân chủ. Tự bản thân AI là trung lập về chính trị, tuy nhiên, việc sử dụng chúng cho mục đích kiểm soát có thể biến con người trở thành những con cừu và những cỗ máy chỉ biết vâng lời theo các chương trình được lập trình sẵn. Một mô hình quốc gia giám sát mà George Orwell từng quan ngại đang dần trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Giờ đây AI đang được các chế độ độc tài sử dụng để kiểm soát tự do tư tưởng của người dân, rõ nhất là thông qua thu thập dữ liệu hàng loạt, giám sát truyền thông xã hội, thao túng thông tin, và lấy đi tiếng nói riêng tư của các cá nhân.
***
Sự bứt phá ngoạn mục của Bắc Kinh nói với chúng ta rằng AI chính là “cái lõi” của các tiến bộ công nghệ. Trong khi AI có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đổi mới công nghệ tại nền kinh tế lớn thứ hai thế giới thì sự trỗi dậy “quá nhanh, quá nguy hiểm” của AI cũng gây ra tình trạng mất việc làm, làm gay gắt thêm cạnh tranh công nghệ giữa Trung Quốc và Mỹ, đồng thời làm thay đổi các động lực kinh tế toàn cầu.
Trong bức tranh tổng thể về sự phát triển nhanh chóng và ảnh hưởng gia tăng về AI của Trung Quốc, có lẽ không quá lời khi nhận định rằng xu hướng các công ty công nghệ của nước này ngày càng tham vọng và tiếp tục tìm kiếm những đột phá lớn lao theo các mô hình “phi phương Tây” hay ít lệ thuộc nhất vào phương Tây sẽ còn tiếp tục.
Giờ đây, ai kiểm soát được dòng chảy của AI có khả năng kiểm soát được sự phát triển của công nghệ, qua đó kiểm soát được các lĩnh vực liên quan khác, đặc biệt là kinh tế và quân sự. Tại Trung Quốc, sức ảnh hưởng của AI chưa bao giờ lớn lao và nguy hiểm như lúc này.
Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.
Từ khoá: Trung Quốc trí tuệ nhân tạo AI công nghệ cạnh tranh Mỹ - Trung
.jpg)
