Xã hội đằng sau tài xế xe ôm

Lớn lên trong con ngách nhỏ. Ngách nhỏ hơn ngõ, trên ngõ là đường, phố rồi đại lộ. Đầu ngách nhà tôi là con mương đổ ra từ sông Tô Lịch. Ngày còn bé, tôi hay được dẫn lên tiệm bán cá cảnh đầu đường chơi. Những con cá vàng, cá dọn bể, cá lớn cá bé đủ màu sắc mà tôi chẳng thể gọi tên. Nơi đó có một mùi hương rất cụ thể, tanh tanh ẩm ướt nhưng nhẹ nhàng, dễ chịu của những con vật nhỏ đang sống trong điều kiện tối thiểu của nó. Trước cửa hàng cá cảnh là cái mương đang lấp dở. Họ bảo, nơi này sẽ có đường tàu điện trên cao đi ngang qua. Ý nghĩ đó mới thật không tưởng làm sao khi trong hiểu biết giới hạn của tôi khi bấy giờ về Hà Nội là xe máy, xe đạp và những ô tô, mà ô tô thì đã xa xỉ. Những phương tiện chen chúc nhau lúc tan tầm.

Chờ đèn nơi ngã tư có cầu vượt, thỉnh thoảng ta lại nghe thấy tiếng loa bắc bên cầu vượt vang lên bài Nhớ mùa thu Hà Nội. Khung cảnh lá đổ vàng và mùi hoa sữa ngập tràn của mùa học sinh quay lại trường. Tôi kể lại khung cảnh đấy với toàn sự hoài niệm của những hình ảnh trong dĩ vãng, bởi vậy nó thi vị một cách gần như quá hư cấu.

Sự thật là tôi có những cảm xúc rất lẫn lộn khi nhớ về không gian trường học từ thuở mẫu giáo tới tận lúc kết thúc bậc học phổ thông. Tôi luôn sợ phải thức dậy trong tâm trạng rằng hôm nay tôi phải đến trường. Tôi là đứa trẻ im lặng, các cô giáo thì không thích như vậy. Bởi vậy tôi luôn chịu một sự áp lực vô hình rằng tôi phải có ai đó nói chuyện cùng, hay ngồi cạnh, để tôi không bị ra rìa và nhận sự “chăm sóc” đặc biệt của họ. Nhiều lúc tôi quên mất, không đứa trẻ nào nên nhận lại sự quát mắng từ những người lớn vì những thứ chúng còn chẳng đủ hiểu biết để mà ngẫm ra được. Tôi không hiểu tại sao mình lại không được phép bỏ ăn cơm nếu hôm đó nhà bếp nấu canh dưa chua. Tôi nhớ tôi đã sợ cái thước, cái que cắm cờ ra sao mỗi khi nó nằm trong lòng bàn tay của cô giáo. Tôi và muôn vàn đứa trẻ khác đã lớn lên như vậy, một kiểu bạo lực thường ngày, một kiểu trừng phạt tinh vi khiến lí trí thô sơ học được rằng quy phục là sống sót. Thế là chúng ta quy phục từ trong nhà ra tới tận đầu ngõ.

Nhìn vào quá khứ, ta thấy sự đẹp đẽ mà thực tại không còn khả năng đáp ứng. Nhưng nếu nhìn kĩ hơn, ta còn nhận ra được rằng chẳng có khoảnh khắc nào thực sự đáp ứng đủ cái nhu cầu cơ bản nhất của mình. Đã có lúc nào ta ngừng than thở về giá xăng tăng? Đã có lúc nào ta ngừng than thở về đường sá xuống cấp và ùn ứ giao thông? Sự bất mãn là trạng thái luôn trực hiện nhưng ta cứ dồn nén nó hay mộng mị về quá khứ. Thái độ quy phục đưa ta về vị trí ổn định nhất: sự bất lợi thường nhật. Một nỗi đau âm ỉ mà ta đã quen rồi, cứ thế để nó lan dần từ nơi này sang nơi khác. Nó biến tinh thần trở nên mụ mị, thụ động với những thói quen.

Đó là một xã hội tương đối ổn định với những người có đủ điều kiện để không phải xuống đường, nhưng vô cùng bất định với những ai phải mưu sinh trên đồng lương hoa hồng từ mỗi cuốc xe Xanh. Nói vậy không ám chỉ riêng gì một ngành nghề trong xã hội, bởi từ dịch vụ xe ôm, ta có dịch vụ ăn uống và giao hàng tận nhà, ta đi làm trên yên sau của xe ôm, mua sắm và gửi gắm đồ đạc trong khi không cần bước chân ra khỏi nhà. Đằng sau người lái xe là cả một xã hội thu nhỏ mà họ gồng gánh. Họ cũng là những người chứng kiến sự dịch chuyển nhanh nhất vì họ đứng trực tiếp trong dòng vận động đó, theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.

Tôi thấy một sự cần thiết to lớn trong việc chúng ta tạm bỏ điện thoại xuống, bất chấp một số bất lợi nhỏ trong cuộc sống đời thường để ra ngoài và nhìn xã hội bằng chính con mắt của mình. Công nghệ đã cho ta muôn vàn tiện lợi ngắn hạn nhưng cùng lúc đó nó đặt ra những thử thách lâu dài mà ta chỉ có thể nhận ra khi đủ tỉnh táo. Bản thân là người học tập và làm việc trong lĩnh vực điện ảnh, tôi phải chấp nhận rằng hình ảnh là một kiểu lừa dối. Màn hình là một kiểu lừa dối, mạng xã hội là một kiểu lừa dối, mọi thứ văn hóa phẩm đều là một kiểu lừa dối.

Nhưng điều xấu xa và tồi tệ nhất của lừa dối không phải là khoảng cách của nó với hiện thực, mà đó là ta không nhận ra được rằng mình bị đánh lừa. Bất lợi của chúng ta không phải là không có ô tô để ngồi trong điều hòa mát khi tắc đường giữa trời 40 độ, không phải là tiệm trà sữa cách nhà 500 mét và ta không thể đi bộ tới đấy. Bất lợi nằm ở chỗ, đường sá xây hết từ năm này qua năm khác mà vẫn chưa có gì cải thiện hoàn toàn, những sinh viên đi học rồi đi làm kiếm thêm 20.000 đồng/giờ. Điều kiện sống quá xuống cấp, thành phố thì toàn khói bụi, sức khỏe thể xác và tinh thần ngày một suy đồi.

Tôi đọc được đâu đó một bài báo rằng, người lao động không dám dùng quá 30% quỹ ngày nghỉ trong năm của họ, lí do vì họ sợ không đuổi kịp công việc và… cấp trên không duyệt cho nghỉ. Thậm chí có cả những trường hợp ăn chặn ngày nghỉ, không có lương nghỉ hoặc nghỉ bị trừ lương ngay cả khi vẫn trong số ngày nghỉ cho phép. Họ không dám dùng đến quyền lợi chính đáng của mình vì quyền lợi đó đã luôn bị răn đe, vô hình hay hữu hình bởi hệ thống bóc lột với những hình phạt vô cùng tinh vi của nó. Đó là cái mà người Việt mình có nhiều cách gọi rất ngộ nghĩnh: mâm trên mâm dưới, đàn anh đàn chị, cấp trên cấp dưới. Một mô hình quan liêu rất phiền hà mà ta vô thức đã phải học cách quy phục từ trong cách ta lớn lên. Người Việt học lễ trước khi học văn. Bởi vậy khi ta đã càng phục lễ, ta càng khó vùng dậy để nói lí.

Phong trào tài xế Grab những ngày vừa qua, tuy ngắn ngủi nhưng nó đã để lại cho chúng ta nhiều bài học về tổ chức đấu tranh cho quyền lợi người lao động. Đó không phải là công việc của riêng nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp, mà nó cần đến sự ủng hộ từ nhiều thành phần đông đảo hơn nữa của xã hội. Và để có được sự đồng lòng đó, ta cần nâng cao ý thức xã hội, sự thức tỉnh sâu sắc đằng sau những bản tin thời sự hay ngay cả những dòng thoại tưởng như vô thưởng vô phạt trên mạng. Ta cần quan tâm, đồng cảm với con người và cộng đồng nhỏ của mình rồi đến xã hội lớn. Hơn hết và trước cả, ta phải xuống đường để thấy sỏi đá và gạch vỡ.  

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Phẩm giá và công bằng xã hội cho nhóm yếu thế”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.